Айыы үөрэҕэ

Биһиги бастааҥҥыттан итэҕэл аатын толкуйдаан барбыппыт. Биллэн турар, итэҕэлбит саха отмук гиэнэ этэ. Онон "саха итэҕэлэ" диэн ааттыахха сөбө. Ол гынан баран олоҥхолорго айыы киһитэ диэн киһи барыта ааттанар ээ. Ити үгэһи тутустахпытына, биир омук эрэ ааттанарынан тутах буолар.

Биһиэхэ сүрүн таҥарабыт Үрүҥ Айыы Тойон буолар. Кини аата син элбэх. Сороҕор Аар Тойон дииллэр. Өссө олоҥхоҕо Үрүҥ Элкэнэй Тойон диэн баар. Сүрүннэн икки аат баар: Үрүҥ Айыы Тойон уонна Аар Тойон. Бу ааттартан биирин талар буолбуппут. "Сумерки богов" диэн кинигэҕэ "Психоанализ и религия" диэн ыстатыйа баар. Э.Фромм диэн бөлүһүөк ол ыстатыйаҕа итэҕэллэри икки көрүҥҥэ араарар: бэйэтин аптарытыатынан хам батыыр итэҕэл көҥүлү биэрэр итэҕэл диэн.

Биһиэхэ ити көстүү таҥаралар ааттарыгар сылдьар курдук. Аар Тойон диэн киһини хам баттыыр аат. Маннык ааты эттибит да сүгүрүйэ сытарбытыгар тиийэбит. Аар диэн тыл кырдьаҕаһы уонна ытыктыыры бэлиэтиир тыл. Аны үөрэх диэн тылы туһаннахпытына, Аар үөрэҕэ диирбитигэр тиийэбит. Оччоҕо үөрэхпит ис хоһоонуттан балачча тийэр курдукпут. Үрүҥ Айыы Тойон

Үрүҥ Айыы Тойон ааты ыллахпытына, киһи көҥүлүн харыстыыбыт. Бу аат киһини хам баттаабат. Бу ааты ыллахпытына үөрэхпит Айыы үөрэҕэ диэн буолар. Бу ис хоһооҥҥо да маарыҥныыр. Олоҥхолорго үксүн айыы киһитин туһунан кэпсэнэр. Айыы киһитэ 35 омук буолар. Итини атыннык, 35 арааса этиллибит курдук саныахха сөп. Ол ити биһиги итэҕэлбит киһи-аймахха барытыгар сыһыаннаах буолар. Аны бу тыл Аар Тойоннооҕор быдан элбэхтик этиллэр.

Бу ааты ыларга арай биир мэһэй баара. Саха Үрүҥ Айыы Тойон диэн аата христианство үөрэҕэр эмиэ киирбитэ. Манна эмиэ таҥараны бэлиэтиир тыл буолбута. 1720-1727 сылларга саха сиринэн Д.Г.Мессершмидт экиспэдииссийэтэ сылдьан ааспыта. Ол туһунан Ф.И.Табберт-Страленберг суруйан хаалларбыта. Кинигэтэ 1730-c сыллар диэки Германияҕа тахсыбыта. Кини онно аан бастаан Үрүҥ Айыы Тойон диэн ааты киллэрэр. Ол аата бу тыл сахаларга былыргыттан баар эбит. Оттон кэлин христианство киирбитин кэннэ таҥара аатын быһыытытынан хаалан хаалбыт. Саха киһитэ таҥара дьиэтигэр киирэн туран үҥэригэр Үрүҥ Айыы Тойон аатын ааттыыр, инньэ гынан бэйэтин таҥаратын көрөн туран үҥэр.