Ил Дархаҥҥа аһаҕас сурук

Убаастабыллаах Ил Дархан Дьөгүөр Аппанааһыйабыс!

Үйэ чиэппэрин аннараа өттүгэр сахаттан – эһиги сахалар туох итэҕэллээххитий диэн ыйыттахтарына үгүстэрэ итэҕэлбит суох диир этилэр. Бу XX-с үйэ устатыгар утумнаахтык салҕаммыт Мөрүөн олох аба-хомуһуна дьон-сэргэ өйүн санаатын сайҕаабыт хомолтолоох көстүүтэ этэ. Билигин итэҕэлгэ сыһыан үйэ чиэппэрин устата утумнаахтык ыытыллыбыт дьүккүөрдээх үлэ түмүгэр төрдүттэн уларыйда. Саха аймах үгэс буолбут култууратын төрүттээтэр төрдө сыыйа үгүс ыарахаттары туораан, дьон-сэргэ олоҕор дьоһуннаахтык киирэн эрэр. Норуот итэҕэлин чөлүгэр түһэрэргэ биир ыарахан өрүт баар. Билиҥҥи кэмҥэ үөрэхтээх киһи элбэҕэ бэрт буолан норуот итэҕэлигэр тугу эмит саҥаны айан киллэрэ сатыыр “кырдьыктарын” дакаастыыр дьон үгүс. Бу саха норуота бэйэтин итэҕэлигэр төннөрүгэр элбэх харгыстары үөскэтэр.
Тэрис – Лааһар Өндөрүөйэбис Аппанааһыйап тэрийэн үлэлэтэ сылдьар кут-сүр оскуолата бу быстах санааҕа ылларбакка норуотун үгэһин сүүрбэттэн тахса сыл устата архыыптартан сөргүтэн, сурукка-бичиккэ киллэрэн улахан үлэни түстээтэ. Уонна норуот бэйэтин итэҕэлигэр төннөрүгэр кыах үөскэттэ.
Үйэ чиэппэрин устатыгар кут-сүр оскуола Дьокуускай куорат араас муннуктарыгар олохсуйан, үтүрүллүү, үүрүллүү кыһалҕаларын билэн, ол да буоллар дойдутун дьонун иннигэр ытык иэс гыммыт үлэтин ыраас суобастаахтык толорон кэллэ.
Ытыктабыллаах Ил Дархан, икки үйэ аннараа өттүгэр 1827 с. саха аймах бас-көс дьоно Соппуруон Сыраанап, Өлөксөй Ардьакыап, Уйбаан Мигээлкин, М.М. Сперанскай таһаартарбыт уонна Сибиир олоҕун бүттүүнүн уларыппыт сокуоннарыгар, ол иһигэр кыра-хара омуктар олохторун сүрүннүүр “Устаапка” тирэҕирэн “Степной Дума” туһунан дьаһал тахсыытын ситиспиттэрэ. Бу саха бэйэтин омук быһыытынан билинэригэр, салайынарыгар, үгэстэрин түмүүтүгэр, олохтоох былаас киин былааһы кытта алтыһарыгар сүдү улахан суолтаны ылбыта. Саха дьонун өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалбыт үтүө көстүү. Билиҥҥи кэмҥэ Ст. Аржаков уулусса 7 нүөмэрдээх “Степной Дума” дьиэтинэн бигэргэтиллэр. Онон, саха аймахха бу дьиэ улахан суолталаах.
Биһиги сахалар ытык киһибит, Ил Дархаммыт Дьөгүөр Аппанааһыйабыс саха “Степной Думатын” дьиэтин саха итэҕэлин үүннээн-тэһииннээн тэрийэн олоххо киллэрэр дьонугар – кут-сүр оскуолатыгар моой биэрэр туһунан быһаарыы ылынарыҥ буоллар дьонуҥ-сэргэҥ иннигэр өлбөт-сүппэт үтүөнү оҥоруоҥ этэ.
ХИФУ бөлөһүөпүйэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ,
бэрэпиэссэр Ө. Саабына