Айыы итэҕэлэ (Тэрис көрүүтэ)

Көннөрү киһи тугу тутуһара

1) Өркөннөөх буолуу.

Айыы итэҕэлин тутуһуу бастакы көрүҥэ өркөннөөх буолуу диэн ааттанар. Ити сурэхтэниигэ тэҥнэһэр. Киһи сүүһүгэр күл биһиллэр уонна этиллэр:
-Эн сүүскэр таҥара бэлиэтин оҥордум. Ити бэлиэҕин көрөн таҥара “Мин оҕом сылдьар” диэн үөрэ сырыттын. Эн саха итэҕэлигэр киирдиҥ.

Онтон киһи 35-һин аастаҕына эмиэ сүүһүгэр күл биһиллэр уонна өркөнү толору кэпсэниллэр. Өркөн диэн өргөн диэни кытта сибээстээх. Ол аата сылгы сиэлиттэн хатыллыбыт быа эбэтэр күн утаҕа. Ити саха өйүүрүнэн киһини таҥараны кытта сибээстии сылдьар. Атын түүрдэргэ эмиэ оннук.

2) Таҥараҕа үҥүү.

Муус устар 7 күнүгэр таһырдьа тахсан баран (болкуоҥҥа, тиэргэннэ эҥин туран) таҥараҕа үҥүллэр. Ол аата күн диэки көрүллэр (баар буоллун, былыттаах буоллун), илиини өрө уунан баран “Дом” диэн үс төгүл этиллэр. Итинэн бүтэр. Бу үгэс былыргыттан баар этэ.

3) Ханнык туомнары тутуһара.

Айыы итэҕэлигэр барыта 300-чэ туом туһаныллар. Киһи олортон наадалааҕын туһанар. Балартан 5-һин хайаан да сыл устатыгар туһана сатыахтаах. Оччоҕо кинини айыы киһитэ диэххэ сөп.

Хайаан да туһанар туомнар:
-Сылга 6 улахан туом баар. Дьыл оройо, саас кэлиитэ, сайын кэлиитэ, ыһыах алгыһа уонна дьыл киириитэ. Балартан бииригэр хайаан да сылдьыллыахтаах.
-Балаҕан ыйыгар уот алгыһа буолар. Бу дьиэ-уот кыһыны быһа үчүгэйдик турарыгар аналлаах. Онон сылдьыллыахтаах.
-Кулун тутар ыйга саха төрдүн туһунан кэпсэнэр. Саха Дьөһөгөй оҕото буолар. Сылдьыллыахтаах.
-Ыам ыйыгар айылҕаҕа сыһыан суолталаах. Доруобуйаны кытта сибээстээх. Бу ыйга туомҥа эмиэ сылдьыллыахтаах.

Быһаарыы

Бу кинигэҕэ источниктар ыйыылара оҥоһуллубата. Билигин итэҕэлгэ 99 кинигэ баар. Онно источниктар барытыгар ыйыллаллар. Онтон бу кинигэ ити этиллэр 99 кинигэттэн оҥоһулунна.

Манна кылгастык таҥара туһунан билиибитин биэрэ сатаатыбыт. Онтон таҥара туһунан билиини толору ылыан баҕарааччы ити 99 кинигэни ааҕан көрдүн.

1. Таҥара үөскээһинэ

Таҥара аата

Таҥарабыт аата хас да, ол гынан баран атын итэҕэллэргэ курдук элбэх буолабатах. Таҥара диибит. Итинэн үөһэ баар диэн этэбит. Бу тылы элбэх омук билэр. Ону сахаларга эрэ айыы дииллэр. Ол аата айарын, үөскэтэрин чорботон бэлиэтииллэр. Аны сах диэн былыргы аат баар. Ити күн диэн тыл дииллэр. Саамай киэҥик тарҕаммыт аата Үрүҥ Айыы Тойон диэн. Ол аата бары үчүгэйи оҥорооччу диэн.Сороҕор ордук ытыктыырбытын бэлиэтээн Үрүҥ Аар Тойон диибит. Аар диэн кырдьаҕас киһини ытыктыыр тыл. Өссө былыр сороҕор Элкэнэй дииллэр. Билигин сорох Алтай норуоттара үрдүк таҥараларын Өлкөнөй дииллэр.

Аны атын омук таҥараларын тыллара эмиэ бааллар. Кудай диэн тыл баар. Ити иран тыллаах омуктарга таҥара аата буолар. Алла диэн аат баар. Ити Алаах диэнтэн быһыылаах, олоҥхоҕо Будьу диэн айыы бухатыыра баар. Итин Будда аата быһыылаах дииллэр. Оттон Буох диэн бог диэн тылтан буолуо.

Таҥара үөскээһинэ

80-70 тыһыынча сыллааҕыта аныгы киһи үөcкүүр. Кини маҥнай айылҕаны итэҕэйэр этэ. Ити иччилэри итэҕэйии буолан сайдыбыта. Ол итэҕэл улам бэрээдэктэнэн испитэ. Уонна биһиэхэ билиҥҥэ дылы баар.

Онтон 50 тыһыынча сылтан ойуун итэҕэлэ сайдан барар. Ити биһиэхэ билиҥҥэ былы күүстээх.

Онтон 5000 сылтан судаарыстыбалар үөскээн бараллар. Онно таҥара итэҕэлэ үөскүүр. Биһиги итэҕэлбит сүнньүнэн таҥарыны итэҕэйиигэ олоҕурар. Түүр омуктара бука бары кэриэтэ таҥараны итэҕэйэллэр.

Аны биһиэхэ таҥара уонна аты итэҕэйии бииргэ сылдьар. Киһи сүөһүнү иитэр буолбута өр буолла. Ити сүөһүлэртэн аты иитэр буолуу ураты турар. Аты иитииттэн киһи ураты кыахтанар. Ити кэмтэн аан дойду араас өттүгэр күн динээстийэтэ диэн үөскүүр.

Биһиги итэҕэлбит айылҕаттан үөскээбит итэҕэл. Онон киһи баар буолуоҕуттан үөскээбит.

Тымныы

Саха сирэ былыргыттан киһи олороргар сөбө суох дойду этэ. Сахалар маҥнай олохсуйалларыгар төһө ыараханы көрсүбүттэрэ биллибэт. Онон саха сиригэр былыргыттан айылҕа ыгыыта күүстээх этэ. Олох-дьаһах ыгыыта иккис миэстэҕэ турара. Атын итэҕэллэргэ маннай олох-дьаһах ыгыыта бастакы буолар. Онтон биһиэхэ барыта таҥнары.

Ити түмүгэр тымныыттан харыстаныы үгэстэрэ, нуормалара, быһыыта-магыта биһиэхэ кимнээҕэр да иҥмитэ. Билигин биһиги бу өттүнэн күүстээхпит. Саха сирин айылҕата өссө да өр
туруо. Онон саха киһитэ саха итэҕэлин туһанан олоруо. Аны аан дойду олоҕо ыараан иһэр. Ити эмиэ саха итэҕэлигэр тоҕоостоох. Саха былыргыттан ыараханы көрсөн олорбута. Ити үгэһэ эмиэ итэҕэлгэ киирэн халбыта. Инникитин киһи-аймах олороругар биһиги итэҕэлбит бириэрэрэ элбэх.

Саха устуоруйата

Сахалар кылгас устуруойара маннык.

3 тыһыынча сыллааҕыта сахалар хуун омугун састаабыгар киирэллэрэ. Ити саҕана Хуанхэ өрүскэ олорбуттара.

Онтон теле омуктарга киирэн курыкан диэн ааттана сылдьыбыттара.

Онтон Байкал күөлгэ олорбуттара. Ол кэмҥэ сахалары арыт Курумчу уустар дииллэр.

11 үйэҕэ сахалар билиҥҥи сирбигэр кэлэллэр.

Орто дойду

Саха сирэ орто дойдуга киирэр. Орто дойду саамай ортото диэн тугуй?

Орто дойду саамай ортото диэн Туймаада буолар.

Саха ытык сирдэрэ диэн тугуй? Саха ытык сирдэрэ Туймаадаҕа бааллар.

Туймаада ортотугар Сайсары күөл сытар. Бу күөл ытык уу быһыытынан биллэр.

Оттон Туймааданы иилээн турар үс ытык хайа баар:

  • Соҕурууҥҥу Ытык Хайа,
  • Хотугу Ытык Хайа,
  • Чочур Мыраан.

Маны таһынан саха сирин барытын хабар духуобунай аан дойду баар. Хоту диэки хотугу эмээхситтэр олороллор. Онтон соҕуруу диэкиттэн Үүт өрүс (Өлүөнэ өрүс) кэлэр. Ити өйдөбүл билиҥҥи реальнай географияны кытта сибээстээх уонна саха
устуоруйатын кытта сибээстээх.

Антонов Н. К барапыассар этэрнэн былыр сахалар хуунары кытта олорор кэмнэригэр Хуанхе өрүһү Чээл Быраан (Мэлдьи Күөх өрүс) диэн ааттыыллара үһү. Ити саҕана хууннар баһылыктарын шаньюй дииллэрэ. Ити сахалыы этиигэ айыы буолан хаалар.

Онтон теле саҕана тойоттор кэлэллэр. Кинилэр манаахтар эбит. Сахаларга итэҕэли тарҕатан бараллар. Тойон диэн тыл итинтэн үөскээбит. Аны кинилэр ном диэн кинигэлээх эбиттэр. Ону саха дом диэн этэр. Дом ойуун тыла буолан хааллар. Дьиҥэр кинигэлээх диэн суолталаах.

Аны саха аан дойдуну ойуулааһыгар былыргы эмиэ ахтыллар. Ол таас дьон туһунан өйдөбүл буолар. Былыр олус улахан дьон олорбуттар. Онтон кэлин таас буолбуттар диэн кэпсииллэр. Ол дьон аптаах үһүлэр. Ыраах хоту (Таймыыр диэки) хара таас баар эбит. Онно киирэн тахсыбыт киһи аптаах (ойуун) буолан хаалар. Маны таһынан былыргы дьон таас буолбуттара билиҥҥэ дылы турар. Ону киһилээхтэр диэн ааттыыллар.

Хараамнар

Итэҕэл биир улахан бэлиэтэ хараам буолар. Биһиэхэ хараам туһунан мөккүөр 1990 сылтан саҕаламмыта. Элбэхтэр сахаҕа хараам суох диэбиттэрэ, онтон атыттар хараам баар диэбиттэрэ.

Онтон анал үөрэтии манныгы көрдөрүбтэ.

Былыр хуун саҕатыттан ыла хараамнары тутуу баара. Ити 3-2 тыһыынча сыллааҕыта этэ.

Онтон күөх түүрдэр мопсолуойдарын барҕ дииллэрэ. Ити биһиги барҕа диэн тылбытын кытта чугастыы.

Онтон 400-300 сыллааҕыта сахаларга туос ураһа таҥара дьиэтэ суолталаммыта.

Оттон 200 сылтан ыла саха балаҕаныгар сиэр-туом оҥоһуллар буолбута.

Бу кэнниттэн сэбиэскэй кэмҥэ таҥараны умна сылдьыбыппыт.

1990 сыллаааха Айыы Хоһо диэн арыллар. Итиннэ хас да үлэлээбиппит.

Маҥнай Айыы дьиэтин мадьыалларын Уххан оҥортобута. Киниэхэ Сунтаартан төрүттээх Юрий Ксефонтов көмөлөспүтэ.

2004 сыл бүтүүтүгэр Кулаковскай уулусса 77 нуүөмэригэр Киин Айыы Дьиэтэ диэн арыллар. Ити кэмтэн ыла саха итэҕэлигэр аналлаах хас да дьиэ арыллар.

Ити саҕана түһүргэн диэн алтаар солталлааҕын билбиппит. 2005 сылахха Айыы Дьиэтигэр бастакы түһүргэн оҥоһүллубута. Ону худуоһунньктар учууусаларын дириэктирэ Кирилл Гаврильев оҥорбута.

2016 сыллаахха Айыы Дьиэтигэр сыһыннаах Дьолуо Хоһо диэн арыллар. Ити курдук айыы харааманара арыллан бараллар.

Билигин айыы дьиэтигэр түһүргэн суолталаах. Түһүргэн диэн алтаар. Сахалар былыргыттан түһүргэн оҥорор этилэр. Түһүргэнэ суох айыы дьиэтэ баар буолуон сатаммат. Түһүргэн айыыларга үҥэргэ аналлаах.

Аат

Саха итэҕэлин тилиннэрэр уопсастыба маҥнай “Кут-сүр” диэн ааттаммыта.

Оччолого олоҥхо тойоно Н. Н. Емельянов маннык диэн этэн турар: “Кут-сүр диэн былыргылар сибигинэйэн эрэ кэпсэтэр этилэр. Ону аат ыларгыт хайдах эрэ.” Онно мин эппиэттээбитим: “Хаһааҥҥа диэри кистии сылдьабыт. Тылбыт букатын сүтүөр диэри дуо? “

Онтон саха итэҕэлэ ол саҕана Айыы Үөрэҕэ диэн буолбута. Оччолорго хомунньуустар былааска олороллоро. Дьон итэҕэлтэн тэйэн турара. Онон ол саҕана үөрэх диэн тыл суолталаах этэ.

Онтон 2014 сылтан саха итэҕэлэ “Айыы итэҕэлэ” диэн ааттаммыта. Ол аата ааппыт дьиҥнээх ис хоһооннун ылбыта.

Ити курдук саха итэҕэлэ үөскээбитэ

Дьинээхтик Айыы итэҕэлэ үөскээһинэ

Саха итэҕэлигэр тойоттор (манаахтар) уонна ном кинигэ үөскээбит кэмэ кырдьык былыргы быһыылах. Ол гынан баран итэҕэл ол да иннинэ баара. Арай хайдах көрүҥнээҕин билбэппит.

Онтон итэҕэл хас да үйэ туһаныллан баран сахалар Туймаадаҕа кэлээттэрин улахан уларыйыны барар. Чэ, ол төрдө биллэр. Сахалар урукку олорбут сирэрин умналлар, ол оннугар Туймааданы орто дойду оҥостоллор.

Ол гынан баран уһуннук оннук олорботохторо. Нуччалар кэлэллэр. Хритианствоны олохтууллар. Ити кэмҥэ саха итэҕэлэ ис итэҕэл быһыытынан сылдьар. Онтон тас итэҕэл быһыытынан христианство олохсуйар.

Өрөбөлүүсүйэ кэннэ сахалар саха итэҕэлин үөскэтиэхтэрин сөп кэм кэлэр. Ол саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бары атеист этилэр уонна итэҕэли сөргүтэргэ сөптөөх литэрэтиирэ суох этэ.

Ол гынан атеизмы саптан үс киһи: А. Е. Кулаковскай, П. А. Ойуунускай, К. Г. Ксенофонтов саха итэлигэр уонна ойуунааһыҥҥа сурук оҥорбуттара. Итинтикэлэрэ биһиги итэҕэли тииннэрэрбитигэр төрүт буолбута.

1989 сыллаахха улахан уларыйыы буолар. Бу кэмҥэ саха итэҕэлин тилинннэриигэ үлэлиир “Кут-сүр” уопсастыба тэриллэр. Ол түмсүү билигин “Айыы итэҕэлэ” буолла.

Дьэ, ити курдук уһун, эриирдээх суолу аахан саха итэҕэлэ күн бүгүн да баар.

2. Сылынан мөккүөрдэр

1989 сыллаахха үөскүүбүт. Манна биир эрэ мөккүөр үөскүү сыльыбыта. Артыыс Гавриил Колесов саха итэҕэлэ диэн ааттыырга эппитэ. Онтон мин айыы үөрэҕэ диири ордорбутум. Тоҕо диэтэххэ хомуньуус бартыйа былааска олороро. Кинилэр итэҕэли абааһы көрөлөрө, онтон үөрэх диэн тылы ытыктыыллара. Кырдьык, оччолого саха итэҕэлэ Айыы үөрэҕэ диэн ааттаммыта.

1993 сыллаахха итэҕэл буоппуроһыгар төгүрүк остуол буолбут. Онно мөккүөр этнографтар уонна итэҕэл дьонун ыккардыгар барбыта. Ким итэҕэли ордук билэрий диэн буолбута. Манна ордук барапыассар Анатолий Гоголев. чорбойбута. Ол гынан баран итэҕэл дьонноро уонна этнографтар бэйэлирин миэстэлэригэр хаалбыттара.

1996 сыллаахха улахан күрсүү үөскээбитэ. “Кут-сүр” көрүүтүнэн тыа кулууптара үлэлииллэрэ. Оскуолаҕа “Кут-сүр” туһаайыыта киирбитэ. Онто Дьокуускайы сахалыы көрүҥнүүр сорук турбута. Ол туһугар Дьокуускай биир киин болуоссатыгар Аал Луук Маһы туруортараары гыммыппыт. Ону утрааччылар Суорун Омоллоону булан кинини биһиэхэ утары туруорбуттара. Кини христианствоны өрө тутара. Аал Луук Маһы дьаабал маһа диэн ааттаабыта. Суукка кинини өйөөбүттэрэ. Биһиэхэ ыстараап түһэрбиттэрэ. Саха язычествотын кыайдыбыт, хритианствоны көмүскээтибит диэн тойон-хотун дьон бырааһынньык оҥорбуттара иһиллибитэ.

1999 сыл диэки саха итэҕэлигэр элбэх бөлөх үөскээбитэ биллибитэ. Эһиги бары араастык эрдэ сылдьаҕыт, биир сүрүҥҥүт суох дииллэрэ. Инньэ гынан оскуолаларга биир үөрэтинньик оҥоһуллубатаҕа. Оннооҕор оскуолалартан саха итэҕэлин букатын ылан кэбиһэр сорук турбута. “Кут-сүр” бу кэмҥэ Арчы Дьиэтин утары үлэлээбитэ. Арчы дьиэтигэр арыгылыыллара, ыһыыталлара-хаһыытыыллара. Ол кэмҥэ саха итэҕэлин дьиэтин курдук көстө сатаабытара.

2002 сылахтан саха тэҕэлин суурайа сатааччылар өссө күүһүрбүттэрэ. Христианствоттан атын итэҕэллэргэ тиийэ саха итэҕэлин тиэрдэ сатыыллара. Ол иһигэр арас экстрасенстэр, психологтар диэн элбээбиттэрэ. Онно “Кут-сүр” мөккүһэрин тохтоппута. Эҥин араас куолуттан дьон сылайар идэлээх. Онтон сүнньун булууга боҕомто туһаайылар.

2010 сылтан ыла саха итэҕэллэриттэн “Кут-сүр”, “Арчы дьиэтэ”. “Көмүлүк”, “Ийэ тыл”, “Одун”, “Түмэн” буолан илии баттаспыттара. Онно саха итэҕэлин сүрүн хонуоннарын –9 халлааны конна кут, сүр” тылы тутуһалларын биллэрбиттэрэ. Аны ити кэмҥэ саха итэҕэлин сокуоунан боборго сири-буору аннынан үлэ бара турара. Онон сокуонунан көмүскэнэр күрүө оҥоступпут.

2014 сылга саха итэҕэлин түмэр мунньах буолбута. Ити түмүгэр 2015 “кут-сүр” диэн түмсүү “Айыы итэҕэлэ” диэн эрэгистээссийэлэнэр. Онна Спартак суолтаны ылар. Ити иннинэ сыл кэриҥэ регистрация ситиһэ сатаабыппыт. Ол кыаллыбатаҕа. Онон мин регатрацияна сатыыртан аккаастаммытым. Онон Спартак итинэн дьарыктанан көрөрүгэр эппитим. Билигин регистрация ыллыбыт. Үлэбит саҥа таһымҥа тахсан эрэр.

3. Таҥара үөрэҕэ

Дьээ

Олоҥхоҕо дьээ диэн тыл баар. Ити тыл льикти. Дьээ диэн айыылар эрэ саҥараллар. Ол аата тыл көннөрү болбатах. Үөтүүлээх тыл. Бу тылы биһиги айыылар бастакы тылларынан ааттаабыппыт. Бу тылы саҥарбыт киһи айары, тутары, абааһыны хотору эрэ этэр. Бу тыл ити курдук саха итэҕэлин бастакы тылынан буолбута.

Алгыс бэлиэ

1990 сыллаахха мин Римма Семеновнаны кытта бииргэ үлэлээбиппит. Очолорго кини саха кэргэллэринэн дьарыктанара уонна былыргы саха таҥаһын үөрэтэр этэ. Биһиги маҥнай былыргы ойуулартан алгыс бэлиэни булбуппут. Ону этнографтар чинчийиилэрэ бигэргэппитэ. Былыр кымыһы булкуйарга хамнатар диэн туһаныллар этэ. Ол хамнатар угугар алгыс этэ турар киһини уруһуйдуур эбиттэр. Ол алгыс ойууну Айыы итэҕэлин сүрүн бэлиэтин курдук оҥорбуппут. Онтон айыылар ойууларын талбыппыт.

Кэлигин А. И. Гоголев уонна Сатал Уус эмиэ биһиги оҥорбут ойууларбытын маарынныыр гына ойуулары оноробуттара. Онно сорох ойуулары уларыппыт этилэр. Бастаан кимнээх ойуулары оҥорбуттарын ыйбатахтар. Ол оннугар ойуулары оҥоруунан өр дьарыктаммыттарын кэпсээбиттэр. Бэйэлэрэ бу ойуулары айбыт курдук туттубуттар.

Мин А. И. Гоголевы ытта көрсөн баран ити санаабын эппитим. Кини онно куотан хаалбыта. Кинини онуоха диэри биир дьоһуннах учуонай курдук саныырым. Онтон миигин ити түгэн кэлэппитэ. Ол гынан баран билигин да кинини улахан учуонай курдук саныыбын.

Дом

Дом диэн уруккуттан ойуун тылын быһыытынан биллэрэ. Дом диэн тылы тыл үөрэхтээхтэрэ ном диэн тылтан таһаарбыт этилэр. Аны ном диэн тылбыт кинигэ диэн ис хоһоонноох эбит.
Онтон тойоттор уонна ном диэн тылы Гумилов суруйбутун аахпытым. Бу көннөрү сөп түбэһии буолбатах этэ. Мин биһиги биир былыргы устуоруйабыт манна этиллэрин билбитим. Ол иһин саха итэҕэлин биир сүрүн тылынан дому ылбыппыт. Алгыс этэн бүттэх аайы дом диир буолбуппут.

Толору сиппит киһи

Айыы киһитэ диэн тоҕус айыылар бары алгыстаабыт киһилэрэ. Ол аата кини алгыһа толору буолар. Ону толору сиппит киһи диибит. Дьэбириэйдэргэ оннук киһинэн Кадмон дииллэр, Кытайдарга оннук толору сиппит киһинэн Уй буолар. Онтон индиялрга сиппит киһи сэттэ чаакыралаах буолар. Онтон быһыги айыыбыт киһитэ тоҕус айыылартан алгыстаах. Кадмон уон эйгэлээх буолар. Онтон Уй тоҕус эйгэлээх. Бары итэҕэллэргэ биир чуолкай сокуон баар. Ханнык баҕарар киһи толору сиппит киһини батыһыахтаах. Онон биһиги сахалар бары айыы киһитин батыһа сатыыбыт. Ол аата айыылартан барыларыттан алгыс ыла сатыыбыт.

9 айыы

  1. Айыыһыт—төрүүрү-үөсүүрү хааччыйар айыы,ыал, уруу айыыта.
  2. Ийэхсит—айылҕа, доруобуйа айыыта.
  3. Дьөһөгөй—сылгы айыыта, хаһаайыстыба, үлэ-хамнас айыыта.
  4. Хотой Айыы—күүстээх санаа, былаас, бэрээдэк айыыта.
  5. Улуу Суорун—идэ, дьоҕур айыыта.
  6. Аан Дьааһын—этиҥ айыыта, ыраастаныы, кырьык айыыта.
  7. Билии айыылара—Билгэ, Таҥха, Дьылҕа.
  8. Турук айыылара—Чыҥыс, Одун.
  9. Үрүҥ Айыы Тойон—саай улахан айыы.

Мин бу айыылары аллараа халлаантан үөһээ халлааҥҥа диэри аахтым. Бу испииһиэги таҥнары аахтахха Үрүҥ Айыы Тойон саамай үрдүкү халлааҥҥа олорор буолар.

Этнографтар бу ааттары барытын кэриэтэ булбуттара. Ол гынан баран ааттары суолталарын тэнитиинэн дьарыктамматахтара. Онон итэҕэл ис хоһоонун арыйбатахтара.

Айыы суола

Айыылары батыһыы үөһэ тахсар суол курдук. Ол иһин этэбит айыы суола диэн. Бу суолу былыр үчүгэйтэн үчүгэй халлааҥҥа тахсан иһии үрдүк көрөллөрө.

Онтон кэлин манна дьиҥээх хайаҕа тахсыы идиэйэтэ холбоспута, ол иһин этэр буолбуттара, маҥай үөһэ тахсан истэххэ, халлаан итийэн иһэр, отон үөһэ таҕыстахха халлаан тымныйар, онтон саамай үөһэ халлааҥҥа итийэр.

Манна дьиҥнээх итэҕэл өттүнэн толкудааһыҥҥа дьиҥнээхтик хайаҕа тахсыы уоппута холобоспуттара көстө сылдьар.

Дьиҥэр айыы суолугар тахсыы итэҕэл өттүнэн толкуйданыахтаах. Ол аата айыы халлааннара үчүгэйтэн үчүгэй буолаллар.

Үчүгэй уонна куһаҕан

Манна биир сокуон ордук биллэр. Киһини төһө үчүгэй санааны ылар да соччонон үөһэ тахсыбыт дииллэр, онтон куһаҕан санааны ыллаҕына, соччонон аллара түһэр.

Онон үөһэ уонна аллара диэн үөтүүлээх ис хоһоонноохтор. Ханна эрэ ыраах баар буолбатахтар.

63 кэрдии. Кэрдии ойуун тылыгар аалыйа дэнэр.

Саха былыргы кэпсээннэрин кимтэн да ордук билэр киһи Сэһэн Боло этэр: “ Хас биир айыы эбэтэр иччи сэттэ ааттаах”. Манна аат сороҕор туспа эйгэ курдук көрүллэр, сороҕор аат эрэ курдук этиллэр.

Дьэ, ити этиигэ олоҕуран 63 кэрдиини, ол аата аалыйаны булабыт.

63 өйдөбүл

Аны Сэһэн Боло этиитин бигэргэтэр атын
холобурдар эмиэ бааллар. Арыт айыы халлаана 50, 49 эҥин буолар. Дьиҥэр айыы халлаанын тоҕус эрэ дииллэр ээ. Тоҕо элбээтэ? Ону ким да быһаарбат. Арай бу холобурдар айыы халлаанарын элбэтэн өйдөөһүн баарын көрдөрөллөр.

Арай Сэһэн Боло этиитигэр олоҕурдахпына, айыы халлаана элбиэн сөп эбит. Холобур, тоҕус айыы халлаана сэттэлии ааттаах буоллаҕына, 63 ааттаах буолар.

Айыы халлааннарын толору ааттара

Айыыһыт ааттара:

  • Ытык эт
  • Дьалыҥ
  • Аҥаар
  • Уруу
  • Оҕо уйата
  • Иитии
  • Кэскил

Иэйэхсит ааттара:

  • Киин
  • Иччи
  • Кут
  • Күлүк
  • Күрүө
  • Былыт
  • Чөл

Дьөһөгөй ааттара:

  • Быар
  • Күүс
  • Тулуур
  • Албас
  • Сатабыл
  • Үлэ
  • Тойон (хотун)

Хотой Айыы ааттара:

  • Өрөһө
  • Дьулуур
  • Өн
  • Күүстээх санаа
  • Түмсүү
  • Тэрээһин
  • Ил

Улуу Суорун ааттара:

  • Тыҥа
  • Батыһыы
  • Түһүү
  • Куулаттрыы
  • Үөрэх
  • Уһүйуу
  • Идэ

Аан Дьааһын ааттара:

  • Сүрэх
  • Быа
  • Тыын
  • Көҕүс
  • Харах
  • Туттары
  • Сүргэ

Билии айыыларын ааттара:

  • Сүүс
  • Бэлиэ
  • Билгэ
  • Бит
  • Тойоннооһун
  • Көрүү
  • Сэһэн

Турук айыыларын ааттара:

  • Сүүс
  • Бөҕө
  • Бигэ
  • Ортоку
  • Туруу
  • Ситэри
  • Толору

Үрүҥ Айыы Тойон ааттара:

  • Орой
  • Дьээ
  • Алгыс
  • Туом
  • Майгы
  • Сиэр
  • Дом

Итэҕэл суруга

Биһиги хас биир ааты бэйэтэ эйгэ быһыытынан бэйэтэ туспа өйдөбүллээх диибит. Итэҕэл туһунан б3 өйдөбүлү холбоотоххо итэҕэл өйдөбүлэ толору тахсар.

Билиҥҥэ диэри ойуун култууралаахтары уонна саха итэҕэлин курдуктары үөрэх курдук көрбөттөр. Ол төрдө биир. Кинилэр итэҕэллэрин туһунан кинигэлэрэ суох.

Онтон 63 өйдөбүллэри тэниттэххэ итэҕэл туһунан кинигэ тахсан кэлэр. Элбэх итэҕэллэр кинигэлээхтэрэ биллэр. Олортон биирдэрэ биибилийэ сылдьар. Бу биэс тыһынча сыллааҕы номохтору хомуйуу буолар. Кинилэргэ таҥара биир этэ. Онно итэҕэли быһаарар өйдөбүллэри киллэрэн биэрэллэр.

Онтон Коран 112 кылгас-кылгас ыстатыйаларга арахсар. Манна эмиэ таҥаралара биир. Таҥара өйдөбүлүн 112 гына араараллар.

Онтон саха итэҕэлигэр биир таҥара 63 көрүҥнээх. Ол кэпсээнэ барыта хомуллан итэҕэл туһунан кэпсээн буолар.

Билигин “Айыы суола” диэн кинигэ баар. Онно 63 айыылар бары кэпсэнэллэр. Ити буолар саха биибилийэтэ. Аны манна “Иччи” диэн кинигэбит киирэр.

Иччи син биир христианствоҕа ааньаллар иэн кэпсииллэрин курдук. Ол гынна баран биһиги иччилэрбит ордук сайдыылаахтар, элбэхтэр. Биһиги итэҕэлбит айылҕаны итэҕэйиигэ олоҕурар. Ити итэҕэлбит иччилэргэ иҥэ сылдьар.

4. Саха итэҕэлэ

Киһи түөрт бэлиэтэ

Биһиги урут хомуньуус эрдэхпитинэ киһи үс бэлиэлээх дии саныыр этибит:

  • Киһи кэпсэтэр.
  • Киһи өйдөөх.
  • Киһи үлэлиир.

Онтон билигин төрдус бэлиэ баар буолла:

  • Киһи кэпсэтэр.
  • Киһи өйдөөх.
  • Киһи үлэлиир.
  • Киһи итэҕэллээх.

Урут биһиги (сэбиэскэй дьон) дьонтон ураты буола сатаан 80-ча сыл итэҕэлтэн тэйэн ылбыппыт. Аан дойду дьоно итэҕэллэрин тута сылдьыбыттара. Онтон элбэх эрэйи көрөн баран итэҕэлбитигэр төнүннүбүт.

Айыы киһитэ

Айыы киһитэ айыылартан алгыс ылар. Ол гынан баран кини уратылаах. Айыылар айыы халлааныгар олороллор. Онтон киһи орто дойдуга олорор.

Кини айыыртан уратыта диэн өлөр айылҕалаах. Ол гынан баран киһи үйэтин тухары айыы киһитин марынныы сатыыр. Оччоҕо эрэ этэҥҥэ олорор. Онтон айыы киһитин батыспата да бүтэр. Олох сокуона итинник.

Таҥара дьиктитэ диэн манык: кыра оҕо улахан киһи буолуута. Итинтэн ордук дьикти суох. Ол аата күннээҕи көрөрбүт барыта дьикти. Онтон атын дьикти диэн суох. Сүүрэ сыльар абааһы
диэн суох.

Таҥара бэйэтэ кэлэн көмөлөспөт. Ким эрэ көмөлөһөр. Ону этэллэр кини таҥара этэн көмөлөһөр дииллэр.

Таҥара көмөтө

Таҥара көмөтө:

  • Сөптөөх санаа киирэригэр.
  • Күүс ыларга.
  • Ыарыыттан көмүскэннэргэ.
  • Тирээн турар боппуруоһу быһаарга.
  • Сөп тирэҕи буларга.
  • Сибээһи кэҥэтэргэ.

Алгыс ылыы

Холобур биһиги алгыс этэбит. Эн истэҕин. Онно туох да ураты суох буолар. Боруоста ханнык эрэ дьыалаҕа үнүстүрүүксүйэ биэрэбит. Ол гынан баран манна аптаааһын көрүҥэ баар буолар. Алгыһы дьиҥээхтик этэргэ үөрэммит киһи тыла аптаах буолар. Онтон алгыһы сымыйанна этэргэ үөрэммит киһи тыла уу-хаар буолар.

Аптаах алгыс диэн маннык. Киһи алгыһы батыһан дьайар буолан хаалар. Ону бэйэтэ да билбэт. Бу сорох өттө Юнг уонна Фрейд архетип туһунан суруйуларыгар ырытыллан турар.

Алгыһы ылыы кистэлэҥэ алгыс аптааҕар буолар. Киһи оччоҕо алгыһы туһанан бэйэтин олоҕун тупсарар. Ону былыргыттан билэллэрэ. Ол иһин алгыһы абааһы хоппот диэн үйэлээх кэс тыл үөскээбитэ.

Ыйдар

Хас биир ый итэҕэлгэ туох эрэ суолаах буолар. Ыйдар ол ыйга ыытыллар туомнары кытта сибээстээхтэр. Онон кылгастык ыйдары билиһиннэрэбит.

Бэс ыйа
Былыр саха киһити саамай митэмииннээх аһа бэс субата этэ. Бэс ыйыгар ыйы быһа бэс кэрдэн дьиэлэригэр таһалара. Бэстэри субалаан субаны хаһааналлара. Бэһи таҥара маһын быһыытынан ааҕаллара.

От ыйа
От ыйыгар оттоон тахсаллар. Бу оттообуттара кыһын тухары тиийиэхтээх. Күөх от—саха саамай таптыыр ото.

Атырдьах ыйа
От ыйыгар оттоон тахсаллар. Бу оттообуттара кыһын тухары тиийиэхтээх. Күөх от—саха саамай таптыыр ото.

Балаҕан ыйа
Балаҕаны арчы уотунан ыраастыыллар, кыһыны быһа этэҥҥэ олоруохха диэн.

Алтынньы
Хаар чараас, уу, бадараан тоҥор. Киһи бэрт ыраах тиийэн сөп. Былыр ол иһин бу кэмҥэ кыргыһыы буолара. Дьон түмсэллэрэ. Бэйэ бэйэлэригэр андаҕар бэрсэллэрэ.

Сэтинньи
Байанай ыйа. Баайы-дуолу тардыыны ытта сибээстээх буолар. Холобур былыр Хасха диэн киһи олорбут, кини 99 ыттаах эбит. Ону көрө-көрө дьон сотору сүөһүнэн байара буолуо диир эбиттэр, кырдьк улахан баай буолбут.

Ахсынньы
Бу ыйга киһи этин арыйар туом оҥоһуллар:

-Оройуҥ арылыннын,
-Хараҕыҥ аһылыннын,
-Кулгааҕыҥ дьөллөрүйдүн.
-Санныҥ хайаҕастаннын,
-Өттүгүҥ үүттэннин,
-уҥуоҕуҥ куодаланнын.
-Этиҥ саастаннын диэн.

Оччоҕо киһи сэрэйэн билэрэ (интуицията) улаатар.

Тохсунньу
Тохсунньу 7 күҥүттэн 19 күнүгэр диэри таҥха оҥоһуллар.

Олунньу
Саха бу кэмҥэ ахсаҥҥа, суот суотуурга күрэхтэһэр. Онно ыалынан, түөлбэнэн, сороҕор нэһиэккэ тиийэ ааҕаллар, суоттууллар.

Кулун тутар
Саха бэйэтин сылгыттан төрөөбүтүм диир.

Муус устар
Айыыһыт дьэргэлгэҥҥэ үкэтэнэн хаамар үһү. Кини эргиллэн көрбүт сирэ үс сылы быһа өҥүнэн-быйаҥынан аллар.

Ыам ыйа

Сир анныттан ойуу-бичик оҕолор тахсан оту үүннэрэллэр, сэбирдэҕи тылыннараллар.

5. Итэҕэли үөрэтии

Аркыып

Тэрис 1994-1990 сыллраг арыыпа улэлээн саха норуотун былыргы кэпсээннэри аахпыта.

Аныгы кэмҥэ 100 саастах эмээхсин да оҕонньор да айыы итэҕэлигэр көмөлөһөр кыаҕа суох. Кини бэйэтин кэмигэр пиэньэр, хомсомуол этэ. Былыргыны олох да билбэт.

Онтон архыыпка билиҥҥинэн 160-180 саастаах дьон кэпсээннэрэ сытар. Кинилэр былыргыны билэ сылдьыбыттара. Ону аркыыптан ааҕан эрэ ылар кыахтаахпыт.

Герменевтика

Биһиги наар былыргы матырыйааллары хаһабыт. Аны ол былыргын аныгы дьонҥҥо тииийэр гына быһаарыахтаахпыт. Ол билиҥҥи кэмҥэ сыалай наука буолан турар. Ону герменевтика диэн ааттыыллар. Ол аата биһиги былыргы үгэстэри, туомнары герменевтика көмөтүнэн аныгылыы саҥалыы көрүҥнүөхтээхпит. Мин санаабр ити дьыалаҕа үлэбит сөпкө барар.

Аркыыптан ылыллыбыт матырыйааллар көннөрү туһаныллыбыттар:

    • Ыраастаһын наада ( онтон улахана христианскай өйдөбүлү саха итэҕэлин өйдөбүлүттэн араарыы буолар).
    • Аны сорох итэҕэл матырыйааллара христианскай итэҕэл киирбитин кэннэ чуолкай буолбуттара. Ити матырыйаалы баарын курдук ылынабыт. Онно ордук киһини бохуоранаалыһын өйдөбүллэрэ киирэллэр.
    • Атын ханнык баҕарар итэҕэл матыйаалларыгар ситэрэн биэрии диэн баар буолар. Ордук ити биһиги итэҕэлбитигэр баар буолар. Урут итэҕэлинэн анаан дьарыктанар киһи суох этэ. Онон сиппэтэх-хоппотох өйдөбүллэр элбэхтэрэ.

Аны реконструкция диэн баар. Ол аат ханнык эрэ өдөбүлү мантан тахсыбыт диэн оҥорон көрөҕүн. Ити ордук археология уонна история наукатыгар туһаныллар. Биһиэхэ былыр баар буола сылдьыбы буолан баран сүтэн хаалбыт көстүүлэр бааллар. Ону оҥорон көрөн эрэ быһарабыт.

Вериколлаж

Уустук көстүүнү суургу быһарыыны верколлаж дииллэр. Холобур , ойуун оҕус буолан харсара, ойуун төбөтө төкүнүйэрэ, ойуун хараҕын уотун быраҕара, айа иитэрэ барыта вериколлаж буолаллар.

Сорох вериколлажтары быраҕар кыаллыбат. Холобур, биһиги үөһэ таҕытыбыт диибит эбэтэр аллара түстүбүт диибит. Дьиҥэр ханна да барбаппыт. Биир сиргэ турабыт. Вериоллаж сокуонун тутуһан эрэ этэбит.

Оттон сорох верколлаждар усулуобунай майгылаахтар. Холобур киһини үөтүүлээх эйгэлэргэ иллэрэбит. Илин айыылар бааллар. Соҕуруу өй-санаа кэһиллиитин, иирии үөрдэрэ бааллар, хоту эт-сиин ыарыытын үөрдэрэ баалар, Арҕаа өлөр ыарыылар үөрдэрэ баар.

Миистикэлэри вериколлаждартан араарар ыарахан. Ол гынан баран вериколлажтары төһө кыайарынан араарыахтаахпыт.

Өлүөр өй

1989 сыллаахха эрэр үөрэхтээхтэр мунньахтара буолбута. Онно биир эрэ боппуруос турбута. Хайдах өлүөр өйү ылбыт диэн. Ол саҕана тэлэбиисэргэ эҥин араас экстрасенистэр элбээбиттэрэ. Кашпировскай, Чумак көстөллөрө. Дьон ону-маны толкуйдуу сатаабыттара. Онтон мин туран эппитим. “Саха итэҕэлин тилиннэриҥ, оччоҕо дьоммут өлүөр өйдөрүгэр төннүөхтэрэ.” Бу этиини бары сөбүлээбиттэрэ. Мин онуоха диэри саха итэҕэлин эрэ ылан норуот өлүөр өйүгэр төннүө дии санаабат этим. Саха итэҕэлин тилиннэрэр да санаа суоҕа. Ол гынан баран бу мунньах кэнниттэн “Кут-сүр” диэн уопсастыбаны тэрийбиппит.

Ити кэнниттэн икки боппуруос быһаарыллыбыта:

  • ”Эдэр коммунист” хаһыакка итэҕэл туһунан билиини таһаарга ый аайы балаһа ылбыппыт.
  • ЭНМС дьиэтигэр Айыы хоһун ылан үлэлээн барбыппыт.

Артыыс Афанасий Федоров дьээ-буо ырыаны мэдитээссийэ курдук туһанар этэ. Биһиэхэ бастакы туомунан ити дьээ-буо ырыа буолбута. Онтон туомнары ырытан оҥортоон барбыппыт.

Сүрүн кинигэлэр

Айыы Дьиэрэ хайаан да илдьэ сылдьар кинигэрэ биэс кинигэ буолар. Олор испииһиэктэрин биэрэбит.

Бастакы кинигэ “Айыы суола”.
Иккис кинигэ “Иччилэр”.
Үһүс кинигэ “Айыы туомнара”.
Төрдүс кинигэ “Таҥха).
Бэһис кинигэ Түөргү диэн улахан ыстайалаах хаһыат.
Алтыс кинигэ—99 кинигэ.

2014 сыллаахха Тэрис саха итэҕэлигэр 99 (дьиҥэр сүүстэн тахса кинигэни) суруйан бүтэрбитэ. Ити кинигэлэри суруйарыгар 30-тахса сылын ыыппыта. Билигин саха итэҕэлин билэргэ мантан улахан кинигэ суох. Бу кинигэлэргэ аркыып матырыйааллара элбэхтик киирбитэ.

Онон саха итэҕэлин билэргэ уонна туһанарга кинигэлэр бары суруллан тураллар.

6. Итэҕэлгэ киирии

Мондо

Билигин Айыы итэҕэлин ис үөрэҕэр кыратык тохтуом. Ити ис үөрэтии туһунан билэргэ эрэ аналлаах. Онтон дьиҥээх үөрэниитин бахсылар эрэ билэллэр.

Мондо диэн ыйытыы туһаныллар. Онно үс эрэ ыйытыы баар. Ити киһи духуобунай өттүн билэргэ аналлаах.

Ыйытыктар манныктар:

-Мин ханна баарбыйный?
-Күөх Хонуу.
-Көлүччэ.

Манна эппиэтэ биир эрэ буолар.

Аны киниттэн чопчу билии ирдэнэр. Ол тирэнэр сүрүн кинигэлэр буолаллар. Олортон “Айыы туомнара”. “Түөргү” суолталах.

Бастакы кинигэ “Айыы суола”.
Иккис кинигэ “Иччилэр”.
Үһүс кинигэ “Айыы туомнара”.
Төрдүс кинигэ “Таҥха).
Бэһис кинигэ Түөргү диэн улахан ыстайалаах хаһыат.

Таһымнар

Таһымнары араарга туомнар тирэх буолаллар.

Бастакы таһым—туомнары туһаммат. Айыы өйдөбүллэрин эрэ ылар. Туомнартан Айыыларга Хайыһыыны эрэ билэр.

Иккис таһым—100-тэн тахса туому оҥоро, Үлэлиир дьиэлээх, хостоох.

Үһүс таһым—300 туому барытын сатыыр.

Төрдүс таһым—туомары сатыырын таһынан эмтиир.

Айыы итэҕэлэ үрүҥ ойуун өттүн батыһар. Ол гынан баран ойууммун дэммэт. Кини икки аттаах. Бииринэн итэҕэлгэ сыһыаннааҕын быһыытынан бахсы буолар.
Онтон туому оҥорор бахсы дьөһүөл дэнэр.

Атын итэҕэллэргэ анал билиини ыларга улахан болҕомто уураллар. Үөрэтии элбэх сыл ыытыллар. Өссө тыһыыча сыллааҕыта үөрэтии икки сүһүөхтээх этэ, бу кэнниттэн киһи духуобунай өттүнэн төһө сайдыбыта көрүллэрэ. Холобур. Кытайга сүрэх тэбиитин үөртэргэ 40 сааһыттан эрэ киһи үлэлиирэ көҥүллэнэр.

Бу элбэх уустук үөрэтиини ааспыт киһи манаах буолууга эксээмэни ааһара. Дьэ, ол эрэ кэнниттэн итэҕэл туһунан саҥарар кыахтанара.

Туомнар ыытыы

Айыыларга хайыһыы уонна туом
Туомнар оҥоруулара икки сүһүөхтээх. Маҥнай Айыыларга хайыһыллар, онтон киһиэхэ наадалаах туом оҥоһуллар.

Манна Айыыларга хайыһыы төрүт буолар. Туому оҥоруу син биир үҥүү буолар. Онно аана бастаан таҥараҕа үҥүллүөхтээх.

Ону Айыыларга хайыһыы диибит.

Онтон кэлэр туом таҥараттан көмөнү ылыы буолар. Ити былыр үөскээбитэ уонна билиҥҥэ дылы баар.

Туомнар көрүҥэрэ:
-Алгыһы ылыы.
-Сыллааҕы сүрүн алгыстар.
-Ыйдааҕы алгыстар.
-Оҕолору иитиигэ туһаныллар алгыстар.
-Таҥха.
-Төрөөбүт күннэр.
-Өтө көрүүлэр.
-Салайар тыллар.
-Уруу алгыһа.
-Ыарахан балыһыанньаттан таһаарыы.
-Этиниилэр.

Билигин арҕаа дойдуларга психологическай көмө диэн баар. Туомнары оноруу биир өттүнэн итинник көмө буолар. Ол гынан баран көмөҕө былыргы ньымалар туһаныллаллар. Бу ньымалар сөптөрүн норуот бэйэтин этинэн-хаанынан билбитэ. Онон элбэх сыллаах, үйэлээх бэрибиэркэни ааспыта.

Туомнартан саамай улахаттара

  1. Сүрүн алгыстар.
  2. Саҥ тардыыта.
  3. Таҥха.
  4. Тэйилгэ.

Саҥ

Бу олох былыргы курдук кэпсэнэр. Саҥ диэн төрүт майгы уһуктуута. Сир иччитин кытта сибээстээх.Мин ону инбридинг диэн өйдөблү кытта сибээстээбитим. Билиҥҥи көрүү быһыытынан киһи сыыйа сайдар, ол барыта өйүнэн быһаарылллар. Отон инбридинг этиитэ туспа. Киһиэхэ (кыылга да) эмикэ ханнык эрэ дьоҕур арыллар. Ону өйүнэн быһаарар кыаллыбат.

Саха этэринэн саҥ тардыыта диэ кэм баар. Киһи ол кэмҥэ ханннык эрэ дьоҕуру, идэни ылар. Уонна онутатын ыһыктыбат

Биһиги саҥ тардыытынан оҕо сайдар саастарын барытын ылбыппыт.

Саҥ тардар саастар: төрөөһүн, 1 саас, 3 саас, 5 саас, 7 саас, 9 саас, 12, саас, 14 саас, 17 саас.

Таҥха

Былыр сахалар хууннры кытта олорбуттара. Ол Хуанхэ өрускэ буолбута. Кытайдары кытта сэргэ олорбуттара. Онно кытайдар ууга уҥэллэрин элбэхтик көрбүттэрэ.

Сүллүүкүн диэн тылы Шу-Лунг-Куан диэн кытай тылыттан тахсыбыт дииллэр. Ол аат уу ыраахтааҕыта диэн суолталаах. Онтон таҥха диэн оччолого саҥха диэн тылтан тахсар быһыылаах. Ол аата буддистар түмсүүлэрэ диэн суолталаах.

Саха сүллүүкүнэ син атын омуктан киирбитэ биллэ сылдьар. Кинини уу иччитигэр маарыннаталлар. Эмиэ да абааһыга күтүрүүллэр. Ол гынан баран олох былыр киирбитэ биллэр.

Билиҥҥи таҥхаҕа:
-Киһи майгыта этиллэр.
-Табыгастаах сыла эбэтэр табыгаһа суох сыла этиллэр.
-Сүрүн дьыалата төһө туолара этиллэр (түөрэх).
-Ханна сыһыаннааҕа этиллэр: харчыга дьулуһар дуу эбэтэр духуобунай сайдыыга дьулуһар дуу?

Онон олоҕун сүрүн уратылара барыта этиллэр. Биһиги таҥханы зодиагы кытта сибээстиибит.

Былыр түүр зодиага баар этэ. Итинтэн билигин мөһүлгэ уонна кутуйах диэн тыллар эрэ хаалбыттар, ону таһынан киһи майгытын сылынан-күнүнэн ааҕыы төрдүн ийэм Варвара Елисеевна эппитэ.

1992 сылтан таҥха оонньуу сыл аайы ыытыллар.

Тэйилгэ

Тэйилгэ саамай устук туомунан биллэр. Былыр күһүн ыһыах буоларын туһунан этэллэр. Ол гынан баран ити ыһыахпыт ытык дабатыыны маарынныыр. Аата тэйилгэ диэн буолара биллэр.

Ол гынан баран биһиги сүрүн тылларга болҕомто уурабыт. Тэйигэ сүрүн этээптэрэ маннык:
-Арбатыы.
-Сэтинньи сэттэ эргэтэ.
-Ахсынньы аҕыс эргэтэ.
-Тохсунньу тоҕус эргэтэ (Билигин ахсынньы бүтүүтэ).

Ол ата туом олус уһуннук ыытыллар. Күһүн саҕаланыаҕыттан кыһын оройугар дылы.

Бу ис хоһооно ханнык эрэ ыарыы төрдүгэр сиэртийбэ бэриллэр уонна дойдутугар кыйдаан кэбиһиллэр. Ол аата ыарыыны үүрүүгэ тэҥнээх.

Биһиги айыы дьоно абааһылары кытта сыһыаннаспаппыт. Онтон ыарыыны үүрүү онно киирбэт. Айыы киһитэ мэлдьи ыарыыны үүрэ сылдьар. Ыарыы—абааһы.

Онтон ыарыыны хайдах билиэххэ сөбүй? Онно саха мунаарбат. Уруу аайы ханнык эрэ ыарыы баар буолар. Ону өбүгэ ыарыыта дииллэр. Чуолаан ол ыарыыны үүллүөхтээх.

Ол аата киһи билигин ыалдьа иликпит. Ыарыыны киириэн иннинэ үүрэбит.

Ыарыыны үүрүү 40 саастан үөһэ саастаах киһи оҥорор.

Духуобнай үөрэх

Бу барыта киһини духуобунай өйдөөһүнү кытта сибээстээх. Биһиги саха итэҕэллээхпит диибит. Итэҕэл диэн этэҥҥэ сылдьыы үөрэҕэ.

Отуор

Сахаҕа отуор диэн өйдөбүл баар. Отуор диэн көнөрү көрөргө аналлаах эппиэһи этэллэр. Киһини этэллэр “Отуоруҥ хамсаабатын”. Киһи эппиэс курдук көнөнү, кырдьыгы тутуһа сылдыахтаах.

Оттон 1912 сыллаахха Өксөкүлээх Өлөксөй “Ортоку олук алгыһа” диэни суруйбута. Итиннэ ортоку олук диэн өдөбүлгэ болҕомтотун уурар. Уопсайынан, атын итэҕэллэргэ ортону тутуһуу диэн сөбү тутуһа сылдьыы ааттанар уонна духобунай иитии сүнньэ буолар.

Ортону тутуспут киһи Өксөкүлээх этэринэн байар-тотор, саха норуотун сүрүн тирэҕэ буолар.

Билигин ортоку олугу тутуһуу диэни саха итэҕэлин киин өйдөбүлүн тутуһуу быһыытынан сыаналыыбыт.

Холумтан

Саха дьиэни барытын холумтан курдук көрөр. Холумтан көнө буолуохтаах. Оччоҕо ыал этэҥҥэ олорор. Холумтан соҕуруу диэки иҥнэйиэн сөп. Оччоҕо дьиэлээх дьонтон сорохторо сыыһа санааҕа охтон ол-бу быстах түбэлтэҕэ түбэһиэхтэрин сөп. Сороҕор холмутан хоту диэки иҥнэйэр, оччоҕо дьиэлээх дьон ким эрэ ыалдьан тахсар. Онтон холумтан сороҕор арҕаа диэки иҥэйэр, оччоҕо дьиэлээх дьотон сыл устатыгар ким эрэ өлүөхтээх.

Итинник буолбатын диэн сылга биирдэ (балаҕан ыйыгар тоҕоостоох) холумтаны көннөрүү диэн туом оҥоһуллар. Дьиэ ортотугар ( быһа холоон ортотугар) уот оҥоруллар, дьиэлээх киһи айыы дьиэтиттэн ылбыт холумтан туоһун сүүһүгэр туттар уонна: “Дьиэбэр-уоппар быйыл этэҥҥэ олоруум” диэн саныыр. Онтон туоһу дьиэлээх атын дьон, оҕолор ылаллар, Санааччы саныыр эбэтэр санаабат. 5-7 саастаах оҕону туомҥа сырытаннырыллыбат, аны дьону үтүктэн ону-маны уоттуу сылдьыа. Туоһу умайыахтаах мас үөһэ ууруллуохтаах. Хостор ааннарын арыйталаан кэбиһиллэр. Буруо хосторго барытыгар киирдин. Ол холумтаны көннөрөр. Итинник дьиэни ыраастаныллар.

Саха итэҕэлин уратылара

Саха итэҕэлин быһыыытнан эр киһи да, дьахтар да куттаах. Онон бырааптара тэҥ. Ити туому онорууга ордук көстөр. Айыы дьиэтигэр эр киһи да, дьахтар да үлэлиэн сөп. Атын элбэх итэҕэллэргэ эр киһини эрэ үлэлэтэллэр.

Аны эр киһи да, дьахтар да кэргэннээх буолара көҥүллэнэр. Атын итэҕэллэргэ үксүгэр эр киһи эрэ туому оҥоророр. Кини кэргэнэ суох буолуохтаах. Сахаҕа холбоспут эр киһи уонна дьахтар толору айыы уоттаахтар.

Киһи барыта айыы киһитэ дэнэр. Саха итэҕэлин туһанарыттан, туһамматыттан тутулуга суох. Онон айыы дьиэтигэр ким баҕарар киирэрэ көҥүл. Айыы дьиэтигэр киирэн баран бэрээдэги тутуһуохтаах.

Айыы улахан туомнара дьөһүөлдьүт оҕолордох буолаллар. Айыы туомун ыытар бахсы кэргэннээх, оҕолоох буолар. Кини тылын айыылар кыайан истибэттэр. Кини алгыһын оҕолор хатылыахтаахар. Оччоҕо айыылар үчүгэйдик истэллэр. Онтон кыра туомнарга ити бэрээдэк туһаныллыбат.

Ол гынан бран көннөру туомнары бахсы оҥорор. Айыылар туомнарга сыстаҕастар уонна алгыһы истэллэр.

Айыы дьиэтигэр бокуонньугу киллэрилибэт. Тоҕо диэтэххэ айыы дьиэтигэр үс кутаах эрэ киһи сылдьыахтаах. Ол киһини орто дойду киһитэ диибит.

Айыы дьиэтигэр бокуонньугу киллэриллибэт. Кини атын дьонтон уратыта диэн үс кута ыһыллан хаалбы. Айыы дьиэтигэр үс кута холобоһо сылдьар эрэ киһи киириэхтээх.

Аныгы миистикэ

Миистикэ үксэ былыр ураты өйдөөхтөр бааллара диэҥҥэ олоҕураллар.

Былыр сивилизациялар үөскээбиттэрэ диэн итэҕэйии.
Былыр таҥаралар дьону олорорго үөрэппиттэрэ диэһин.
Шамбаланы итэйии.
Пирамидалары итэҕэйии.
Сир араас уһуктарын өрө тутуу.

Аны итиннэ өдөөхтөр билигин да дьайа тураллар диэһин киирэр.
НЛО-лары итэҕэйии.
Ураты дьону итэҕэйии.
Аныгы оҕолору ураты дьон буолуохтара диэн итэҕэйии.
Манна паралельнай мир итэҕэйии холбоһор.

Блаватскаяны итэҕэйии экстрасенстары итэҕийиини кытта холбоһор. Бу ордук итэҕэли таарыйар.

Билигин физиктар эҥин араас итэҕэли кэпсииллэрэ улаатта. Биологтар геҥҥа олоҕуран дьиктини кэпсииллэр.

Бу хойгур куолулар дьону улаханнык буккуйаллар.

Өлүү

Киһи өллөҕүнэ үс кута ыһыллар. Ийэ кута айыы суоланан айыы дойдутугар барар. Салгын кут, үчүгэйдик сылдьыбыт буоллаҕына, үрүҥ былыкка көтөр, куһаҕаннык сылдьыбыт буоллаҕына, хара былыкка көтөр. Онтон буор кута көмүллүбүт сиригэр хаалар.

Уҥуоҕу үчүгэйдик оҥоруллуохтаах. Ол оҥоһүллубутуттан уларытар сатаммат. Өрөмүөннүөххэ сөп. Ол гынан баран уопсай дьүһүнүн улатыллыбат. Тоҕо диэтэххэ айыы дойдуттан киһи санаата үрүҥ былыттан уҥуоҕар түһэр. Атыннык эттэххэ уҥуох киһи ханна сытарын ыйар суолталаах.

Кини урууларыгар үтүө санаа буолан тарҕанар Онтон куҕана кыайар киһи айыы дойдутугар сылдыбат. Кырамаҥҥа тиийэр, санаата кыраматан хара былыкка түһэр. Онтон уҥуоҕар түһэр. Онтон урууларгар хара санаа буолан тарҕанар.

Киһи өллөҕүнэ киһи тугу өйдүү сыльдара үйэ аайы уон бырыһыана дьабыҥҥа барар. Ол аата төннүбэт сиргэ барар. Атыннык эттэххэ умнуллан хаалар. Тоҕус үйэ устатыгар кини туһунан өйдөбүл суох кэриэтэ буолар. Ол аата кини туһунан өйдөбүл күн уотугар холбоһон хаалар. Кини күн уотун кытта сылдьар. Ити курдук үтүмэн өбүгэлэрбит күн сырдыга буолан сылдьаллар.

Саха былыр ойуун уонна ытыктыыр киһитин уҥуоҕүн араҥаска ууран баран үс үйэ тухары ытыктыыра. Онтон көннөрү киһи уҥуоҕүн маһын эргэриэр диэри сыл айы хаарын ыраастыра. Мас ирэр ууттан сытыйбатын диэн. Онон киһи уҥуоҕар үс сылтан ураты сылдьыллыбат диэн сымыйа тыл буолар. Биһиги өбүгэрин ытыктаабат дьиикэй омук буолбатахпыт.

Киһи 70 сааһын аастаҕына айыы саастаммыт дэнэр. Аны кинини абааһы сиэбэт. Өлөрө кэллэҕинэ, кэмэ кэллэ эрэ дииллэр. Бохоруоныгар кыра сыыһа таҕыстаҕына да куттамматтар. Онтон 70 сааһын туола илик киһи өллөҕүнэ, абааһы сиэтэ дииллэр. Бохоронуоҕа бары бэрээдэги туһана сатыыллар. Сыыһы таҕыстаҕына, аны үөр буолуо диэн куттаналлар.

Сүппүт киһини 40 күн көрдүүллэр. Онтон өлбүтэ чахчы буоллаҕына, кылабыыһаҕа остоолбо уҥуох туруораллар. Онно аата, сыла суруллар. Остоолбо анныгар кини кэппит таҥаһын эбэтэр тутта сылдьбыт малын көмөллөр.

Кут барыыта

Сороҕор өлбүт киһи ким эрэ кутун илдьэ барар эбэтэр кут бэйэтэ батыһан баран хаалар. Былыр ол иһин киһи өллөҕүнэ, кини дьонун кэтииллэр.

Кута баран халбыт киһи өр буолбат. Син биир өлөр. Кини кутун төннөрүөххэ наада. Билигин киһи кутун төннөрүү туома оҥоһуллар.

Иэстэһии

Сорохтор айыы итэҕэлэ туох да куһаҕаны оҥорбот буолан иэстэһэри сатаабат дииллэр. Бу олох сымыйа өйдөбүл.

Айыы итэҕэлин иэстэһэрэ үҥсүү дэнэр.

Киһи айыыларга этэр: “Миэхэ маннык-маннык куһаҕаннары онордо, ону көр-иһит диир”. Бэйэтэ иэтэһэ сатаабат, айыыларга эрэ үҥсэр. Айыылар үҥсүүнү ыла баран бэйэрэ туспа быһаараллар.

Өскөтө киһи барытын сөпкө оҥорбут буоллаҕына, айыылар тугу да гымматтар.

Онтон киһи кырдьык атаҕастаабыт буоллаҕына, соччонон иэстэбил уураллар. Ол уурубуттара мүччүрүйбэт. Иэстэбиллэрэ олус тыйыс буолар.

Ыарыы

Киһи салгын кута эбэтэр буор кута эчэйэр. Ханнык эрэ киһиэхэ куһаҕан тыын киирэр. Ону ыарыы диэн этэбит. Бу түбэлтэҕэ ханнык эрэ кут барар, барыта барбат. Сорох өттө барар эбэтэр үксэ барар.

Уопсайынан киһи салгын уонна буор куттарыгар үөрдэр олороллоро элбэх булар. Ону киһи бэйэтэ да билбэт, ыалдьабын дии да санаабат. Арай үөрдэр наһаалаан бардахтарына ыарыы курдук билэр.

Ыарыыны эмтииргэ алгыс, туом, эмтээһин туһаныллар.

Абааһылар диэн ыарыылар ааттара. Сүүрэ сылдьар абааһылар суохтар. Биһиги ааҕарбытынан 189 абааһы баар. Ол аата оччо ыарыы баар. Холобур, төбө букуллуута 63 ыарыылаах, эт-сиин ыарыыта 63 ыарыылаах, өлөр арыы эмиэ 63 буолар.

Уҥуу

Куттанар, соһуйар, уҥар буолбут киһини былыргылар салгын кута ыстаҥалыыр дииллэр.

Ити үөрү кытта сибээстээх буолар. Кини тардан ыар. Ол иһин салгын куту тохтотор ньыма туттуллар.

Үөһээҥи үөрдэр

Саамай улахан ыарыылар өй-саҥаа буккуллуута буолар. Саха ити ыарыыны үөһээҥи үөрдэр төрүтүүллэр дии саныыр.

Үөһэҥҥи үөрдэр төрүттэрэ кырамаҥҥа олорор. Кини түһэн киһиэхэ киириэн сөп эбэтэр киһини оҕуураадан ылыан сөп эбэтэр куһаҕан санаа буолан киһиэхэ иҥэ сылдыан сөп.

Маны эмтииргэ элбэх ньыма туһаныллар. Бииринэн үөһээҥи үөр суолун быһыллыахтаах. Ону ханнык эрэ көтөр түүтүнэн ситиһиллэр. Көтөр түүтэ айыы күүһүн үөһэ өтөҕөр уонна үөр кэлэр суолун быһар.

Куттар

Киһи үс куттаах.

Кыыл, сүөһү икки куттаах: ийэ кут уонна буор кут.

Үөн биир куттаах: ийэ кут.

Онтон от-мас кута суох. Ол оннугар сүр баар.

Айылҕа атын эттиктэригэр: тааска, маска уо. д. а. киһи куту (үөрү киллэриэн сөп).

7. Итэҕэл тирэҕэ

Дуогма

Дуогма диэн уларыйбат өйдөбүл.

Саха итэҕэлин дуогмалара маннык:
-Айыылары итэҕэйии,
-Иччилэри итэҕэйии.

Онтон ис өттүгэр киирдэххэ:
-Тоҕус Айыы халлаанын итэҕэйии,
-Үс куту: ийэ куту, салгын куту уонна буор куту итэҕэйии.

Билиҥҥи араас итэҕэллэри көрдөххө, саха итэҕэлин сүнньүнэн тутуһаллар.

Арай Кондаковы тутуһааччылар айыы 12 халлааннаах дииллэр. Үрдукү таҥараны Үрүҥ Аар Тойонунан ааҕаллар. Ол гынан баран дуогмалары син тутуһаллар.

Онтон Эһээ Оҕонньору итэҕэйиччилэр итэҕэли барытын ситэ өдөөбөт быһыылаахтар. Кинилэр түөрт куту итэҕэйэллэр.

Дуогмалары кэһиилэр син бааллар. Ол гынан баран саха итэҕэлин ис эйгэтигэр сылдьаллар. Билигин итилэри модернистическай туһаайыылар диэххэ наада. Кинилэр сүннүнэн итэҕэл хонуонун туһана сылдьаллар. Ол гынан баран араас аныгы сабыалынан араас туһаайыыга сылдьаллар.

Билигин онно киирэллэр:
-Кондаков туһаайыыта.
-Кировошапкин туһаайыыта.
-Оконешников туһаайыыта.
-Эдьий Дуора туһаайыыта.
-Сайыына туһаайыыта.
-Кулан туһаайыыта.
-Сырдык туһаайыыта.
-Сылык туһаайыыта.
-Хара Таала туһаайыыта.
-Уо. д. атыттар.

Бу туһаайыылары араарарга сүрүн төрүт саха култуурата буолар. Холобур, “Айыы итэҕэлэ” туһаайыы 90 бырыһыан саха култууратыгар олоҕурар. Онон ити бөлөх ортодоксальнай бөлөх буолар. Онтон атыттар модернистическай туһаайыыга киирэллэр. Сорох саха култууратыгар 70 бырыһыан тирэнэр, сорох 10 бырыһыан тирэнэр.

Аныгы психоз

Киһи туругун эмиэ араарыахтаахпыт Билиҥҥи кэмҥэ 10 бырыһыан киһи сыыһа санааҕа охто сылдьар. Ол сыыһа санааны аныгы психоз дииллэр.

Сыыһа санаа диэн тугуй?
-НЛО-лары итэҕэйэ сылдьар киһи.
-Хаар киһитэ диэни итэҕэйээччи.
-Блаватская суруйууларын итэҕэйээччи.
-Аныгы арыйыылар тустарынсан миистикэлэри итэҕэйээччилэр.
-Аныгы экстресенистэр тустарынан миистикэни итэҕэйээччилэр.

Онон билиҥҥи кэмҥэ сымыйаны итэҕэйии элбээтэ. Ити өй ыарыытын быһыытынан баар.

Түүл

Ханнык баҕарар киһи түүлтэн куоппат. Түүл диэн бэйэбитин кытта сылдьар.

Улахан куһаҕан түүлү көрөр буоллахха, бахсыга кэлэн туом оҥорторуохха наада.

Куһаҕан түүлү көрдөххө киһи бэйэтэ да үүрүөн сөп. Ааны арыйан баран куһаҕан түүлү санаан баран үрэн кэбиһиллэр.

Эбэтэр уу тохтор кырааннах буоллахха, ууну арыйыллар уонна куһаҕан түүлү санаан үрэн кэбиһиллэр. Ол кэннэ кырааны сабыллар.

Күһаҕан түүл мэлдьи көстөр буоллаҕына эмиэ бахсыга тиийэн туом оҥотторуллар.

Үс харах

Саха киһини икки харахтаах диир. Кырдьык икки харахтаахпыт. Көрөн билэ-көрө сылдьабыт.

Ол гынан баран икки эрэ харахтаах итэҕэс. Үс-түөрт харахтаах үтүө киһи буол дииллэр. Ол үс-түөрт харахпыт диэн тугуй? Киһи икки хараҕын таһынан өйдөөх. Өйү үһүс эбэтэр ордук дириҥэтэн төрдүс харах дииллэр.

Киһи хараҕынан эрэ көрбөт, өйүнэн эмиэ көрөр.

Көмө

Былыргы сахалар Саха сирин үрдүнэн түөрт үтүө санаалаах киһи баар дииллэр. Ити дьон бэйэ бэйэлэрин билсибэттэр. Бэйэлэрин даҕаны үтүө санааллаахпын диэн билбэттэр. Ол гынан баран Саха сирин үрдүнэн Айыы итэҕэлин тута сылдьаллар.

Аны кинилэр салгыылара дэриэбинэ (бөһүөлэк) аайы эмиэ биир үтүө санааллаах баар булар. Кини олохтоох дьоҥҥо үтүө санааны биэрэ сылдьар. Онтукатын бэйэтэ да билбэт.

Ити түөрт улахан үтүө санаалаах дьон Бороҕоҥҥо, Намҥа, Бүлүүлэргэ уонна Хаҥаласка баар буолаллар дииллэр. Онтон Саха сиригэр 400-чэ саха бөһүөлэгэ баар, ол аайы биир өтүө санаалаах баар диэбиппит.

Аны сыыйа Айыы Дьиэтэ баар буолуо. Онно анал үтүө санаалаах киһи үлэлиэ. Онтон бэйэҕит киһигит син биир көмөлөһө сылдыа. Ол аата айыы күүһэ элбиэ.

Былыргылар айыы күүһэ элбэээҕинэ өлүү-сүтүү аҕыйыыр, сайдыы, үтүө санаа элбиир дииллэр.

Ол аата көмөлөһөөччүлэрбит элбэхтэр.

Айыы Дьиэтин үлэһиттэрэ

Билигин Айыы Дьиэтигэр үлээбит, үлэлии сылдьар сүрүн дьону ааттыбын:

  • Тэрис.
  • Уйусхаана.
  • Айыына.
  • Саҕаана.
  • Быраас Биэрэ.
  • Намыына.
  • Горохов Олег.
  • Даниловна Джемма.
  • Байбал.
  • Алгыс Өлөхсөөдүр.
  • Иванов Спартак.
  • Друзьянов

Констант уонна хигс частица

Билиҥҥи халлааны үөрэтэр учуонайдар аан дойдуну тутан турар уларыйбат сокуоннар (констант диэн ааттаахтар) баалларын билэн баран соһубуттара. Итилэр бары киһи баар буоларын хааччыйар эбиттэр. Бэрт кыра да уларыйыы буоллаҕына, киһи аан дойдуга суох буолар.

Итиннэ олоҕуран аан дойдуга киһи баар буолларыгар кыһанар туох эрэ баар быһыылаах дииллэр.

Аны соторутааҕыта хигс диэн частыыса көстүбүтэ. Кини суохтан эмискэ баар буолар. Ону таҥара эбит диэбиттэрэ.

8. Айыы киһитэ

Үрүҥ ойуун уонна айыы киһитэ

Айыы киһитэ диэн киһи барыта ааттана. Атын омук киһитэ эмиэ айыы киһитэ. Онтон ойуун (хара ойуун) үөрэҕэ олох атын буолар.

Кини ыалдьан өлөр, уһуйтарар, олох атын эттэнэр. Ол этин буорча диэн этэллэр.

Онтон айыы ойууна ыалдьыбат, уһуйтарбат, атын эттэммэт. Кини бастаан чуораан тыаһын истэр. Онтон үрүҥ ойуун буолар. Үтүө санааны тарҕатарга үлэлиир.

Былыргы сахалар хара ойуун уонна үрүҥ ойуун диэни араарыллара итинник. Айыы киһитэ үрүҥ ойуунтан уратыта суох, уонна ханнык баҕарар киһиттэн да уратыламмат.

Сайдыы

Итэҕэллэри сайдыыга сыһыаран 3 көрүҥҥэ араараллар.

Былыргыны тилиннэрэ сатааччылар. Бу былыргыттан туһата суох туһаайыы этэ.

Мимикрийа диэн туһаайыы баар. Маны дьүһун кубулунуу диэн ааттыахпытын сөп. Билиҥҥи урдук көстө сатыыр. Ол гынан баран син биир былыргытын тутуһа сылдьар. Бу эмиэ туһата суох көрүҥҥэ киирэр.

Ону таһынан дьиҥээхтик сайдыыны тутуһуу баар. Бу туһаайыы кэскиллээх.

Билигин киһини итэҕэлгэ араарыы

Көннөрү киһи диэн бахсы буолбатах. Кини туому оҥорбот.

Онтон ханнык эрэ үлэлиир сирдээх, туомнары оҥорор киһи кутуруксут дэнэр. Кини кими эрэ батыһан тугу эмэ оҥорор киһи. Ол сылдьан улахан сыыһаны оҥоруон сөп.

Онтон Айыы Дьиэтигэр үлэлиир, туомнары онорор киһи бахсы буолар.

Киһи төһө уһүннук дьону кытта үлэлиир да төһө эрэ үөтүүлээх билиилэнэр. Ол гынан баран ханнык туһаайыыны ылара кини сөпкө эбэтэр сыыһа сылдьарын быһаарар.

Сиэр

Таҥара кистэлэҥэ диэн тугуй? Бахсы сиэри тутуһуннарар. Ол аата дьону кытта олорорго киһи бэйэ бэйэтин кытта көмөлөсүһүөхтээх. Кини ону тутуһуннарар.

Таҥараны наар халлааҥҥа баар диибит. Халаан диэн киһи үчүгэйи оҥорута аттанар, онтон аллара киирии диэн кырыыс дойдутугар киирии аатанар. Онтон алларааҥҥылар албастарынан дьайар буоллаххына, ол аата кырыыһы оҥороҕун.

Сиэр чахчы үчүгэй дуу эбэтэр туох эрэ куһаҕаннаах дуу? Киһи ону кыайан быһаарбат. Онтон таҥараны итэҕэйээччи элбэҕи таайан да сөпкө оҥоруо. Тоҕо оннугун ким да быһаарбат.

9. Тэҥри

Таҥара

Биһиги эппиппит курдук таҥараҕа итэҕэл 5000 сыллааҕыта үөскүүр. Түүр омуктар ону Тэҥри дииллэр.

Бу итэҕэл Аӡияҕа уонна Европаҕа тарҕаммыта. Билигин отучча омук таҥараны билэр, олортон сорохторго таҥараны тутуһар бөлөхтөр баалар.

Бу 20-с үйэттэн таҥараҕа кэрэхсэбил улаатта, таҥараҕа итэҕэли саҥа итэҕэл урдук көрөллөр. Онтон дьиҥэр түҥ былырыгы итэҕэл саҥалыы сөргүйүүтүн курдук саныахха сөп.

Билигин биһиги сахалар Айыы Итэҕэлин тутуһабыт диибит. Онтон аан дойдуга Таҥарны итэҕэйээччигэ киирэбит.

Таҥараҕа итэҕэл былыргыттан үрдүкү дьоҥҥо (аристократияҕа) тирэнэр этэ.
-Төрүт уруулардаахтара.
-Ытык сирдээхтэрэ.
-Эпостаахтара.
-Ытык бырааһынньахтаахтара.

Сахалар төрүттэрэ

Холобур,
-Биһиги төрүппүт күн буолар.
-Туймаада—ытык дойдубут.
-Олоҥхо.
-Ыһыах.

Түүрдэр төрүттэрэ

Онтон бары түүдэр саамай төрүттэрэ маннык:

-Төрүт уруулара—Таҥара.
-Ытык дойдулара—Өтүкэн (билигин Кытайга баар).
-Ытык эпостара—Оҕус-Наме.
-Ыһыах (омук-омук аайы араас ааттаах).

Түмүк

Онтон атын туомнар сорохторо маарыннаһар, сорохторо уртылаһар ( олус киэҥ сиргэ, килиимэккэ олоробут).

Саамай тирэхпит 9 айыылар уонна кут, сүр диэн тыл.

Дом!

 

Тэрис, 2016