Байанай

Саха дьарыгыттан биир былыргылара булт буолар. Урут алааһынан олорор этилэр. Онон оттуур сирдэрэ уонна бултур сирдэрэ бииргэ турара. Онон балыктыыра, куобахтыыра, атын булду бултуура көҥул этэ. Оччолорго киһи барыта бултуура. Ону булт иччитигэр Байанайга үҥүү булгуччу буолара.

  • Тыа сокуонун тутуһуу.
  • Кыылы харыстааһын.
  • Сатаан бултааһын.
  • Байанайга үҥүүттэн сибээстээҕэ.

Маны таһынан анаан бултуур тыалар, сирдэр бааллара. Итиннэ булчуттар эрэ сылдьаллара.
Тыаҕа тахсыы диэн булду кытта сибээстээҕэ. Оннооҕор булчуттар эрэ саҥарар тыллара баара. Булчуттар бултуу бардахтарына ол тылынан эрэ кэпсэтэллэрэ.

Ох ыйа

Былыр сэтинньи ыйы ох ыйа диэн ааттыллара. Ол син биир Байанай ыйа диэбит тэҥэ. Итинэн тыа булдун бултааһын саҕаламмытын этэллэрэ.

Хойгуо

Киин сахалар маһы киһи саҕанан кэрдэн охтороллор. Мастара илиитэ, атаҕа суох буолар. Сирэйдээх эрэ буолар. Ити хойгуо диэн ааттанар. Ойуурга турар. Бултуур кэм саҕаланыытыгар хойгуону хаанынан биһэллэр.

Байанай олорор хаһата

Ыраах Мархаҕа Суруктаах Хайа диэн баар. Бу хайа алларааттан үөһэ тахсар хайдыбыттаах эбит. Онно былыргы ох бөҕө анньыллан турар үһү. Булчуттар бу сиргэ тохтоон тугу эрэ хаалларан бараллар эбит. Онтон туохтара эрэ бүппүт дьон булчуттар хаалларбытыттан табааҕы, ботуону, испиискэни эҥин ылаллар эбит.

Наскальные рисунки “Суруктаах хайа”на р.Мархе (по А.П.Окладникову)

Бу сири Байанай олорор сиринэн ааҕыахха сөп. Маннык сирдэр сир аайы бааллар. Олортон ураты биллэрэ суруктаах хайа буолар.

Чычыпкаан

Бу үгэһи хотугу сахалар тутталлар. Тоҥустартан тарҕаммыт диэн ааҕыллар. Тоҥустар олорор сирдэригэр баар сахалар эмиэ чычыпкааны тутталлар.

Оттоку бөҕүүрэ чычыпкаан дэнэр. Маһынан оҥороллор. Икки атаҕын аччатан турар. Икки арыдынан булчут ааһыахтаах. Төбөтүгэр былааттаах. Таҥаһанан курдууллар.

Сирэйин маһын суллаан оҥороллор. Чычыпкаан хаҥас өттугэр уmуктаах, сирэйдээх маһы анналлар. Кини Сэмэкэй диэн ааттаах. Кини сордоҥноох. Маһынан оҥороллор. Холбуу баайаллар.

Уҥа өттүгэр эмиэ уһуктаах тоҕону анньаллар. Кини сордоҥо суох. Кини Сэмэкэй уола Кэлтэҕэй Кээлээни диэн.

Балар аҕаа диэки хайыһан тураллар.

Салама тардыллар. Араас кыыл тириилээх дэлбиргэ тардаллар.

Туом толоруута

  • Табаны өлөрөн баран хаанынан бөҕүүрэлэри биһэллэр.
  • Уот оттуллар.
  • Булчут бултуур сэптэри чычыпкааны үстэ атаҕын аннынан тахсар.
  • Бултуу барар.

Эмэгэттэр

Байанай эмэгэтэ кыра буолар. 8-10 сэнитимиэтэр уһуннаах. Мөһөөччүккэ уга сылдьар буолаллар. Бултаатахсарына аһаталлар. Ол аата арыынан, арыт суоратынан биһэллэр. Элбэх көрүҥнээх.

  1. Таба синньэтин ылан мөһөөччүккэ уга сылдьаллар. Сиинньиэ диэн моонньун аллара үүнэр түүтэ. Байанай курдук тутуллар. Аһаталлар.
  2. Холбуу үүммүт сата муоһа — биир улаха эмэгэт. Холбуу үүмүт сирин эрбээн ылаллар.
  3. Байанай — талаҕынан оҥоһуллар. Илиитэ, атаҕа суох. Сирэйдээх эрэ. Куукула курдук. Таҥаһынан суулууллар.
  4. Талах ии — сорох талах ии курдук үүмүт лабаа баар буолар. Ону быһан ылаллар. Биир өттүгэр ии оҥороллор.

 

 

Ыраастаныы

Кирдээх киһиттэн Байанай тэйэр. Ол иһин ыраастаналлар.

Уоту уматыы

  • Ыраастыыр отунан уот оҥороллор
  • Күн туоһу сүүскэ тутталлар.
  • Алгыс этэллэр.
  • Уот чөҥөҕүн үрдүгэр уураллар.
  • Уматаллар
  • Буруоҕа турар.

 

Алгыс этии

Тыа иччитэ
Хара улар хаҥыылаах,
Өй буур ооньуурдаах,
кэрэмэс саһыл кымньыылаах,
Саарба кыыл саҕалаах

Барылаах
Баай Байанай,
Бэттэх көрөн
Мичик гын!

99 тумулларынан туһалааххын,
88 тыа алаһалааххын,
77 сис дьиэлээххин,

Эйигин кэлиэтиэм суоҕа,
Кылларгын харыстыам,
Оту-маһы мээнэ алдьатыам суоҕа.

Аал уот оттон
Аһата-сиэтэ сылдьыам,
Эйигин ааттааммын
Иллээх буолуохпут.

Һа-һа-һа!

Туохтан ыраастанара:

  • Бокуонньукка сылдьыы
  • Оҕо төрөөһүнэ
  • Туох эрэ сыыһаны оҥоруу

Булчут тэрилэ

Булчут маллара: бөстүөн уктар муос, дарабыына кутар мөһөөччүк, дарабыынаны кэмниир, хатыт-чокуур уктар, дьиикэй табаны оҕуурдуур быа.

Быһах — булка биир суолталаах мал

 

Булчут тыла

Байанай

Былыр саха булчута тыаҕа таҕыстаҕына, дьиэтээҕи тылынан саҥарбат. Булчут тыла диэнинэн саҥарар. Ити аҥа Саха сирин үрдүнэн биир кэриэтэ. Ол тугу гынаары сылдьарбан кыыл билбэтин диэн.

айа-тэнтик
айа-ойоҕос
айа-хардаҕас
айа-кындыалана
айах-салбыыр
арҕас-үрдүүр
арҕах-ситиис
арҕах-алаҕа
ас-ытык
атах-тайаныах
аҕаа-ньэлбээ
аҕаа-салбаа
аҕаа-ньалбаа
аҕы түлэт-үрэй
ат-далаһа
ат-тыбыырар
атыыр сэбэ-тустааҕы
баай (быанан)-тунай
барыах-эгиэх

батах-тэбинэр
батыс-сыыл
бас-хараньы
бастаан бар-харынньылаа

бото (ат сэбэ)-тэмиэ
ботуруон-көтөр
бөрө-сиэн
бөрө-аһыылаах
бөрө-уһун кутурук
бөрө-кутуруктаах
бөрө-сэм
бөрө-тыҥырахтаах
бааһырт-сэмэлэт
бас-харса
булт-нолто
бултаа-кирис(?)
бултааһын-булуу
баай (быаны)-тэмэй
бурдук-күл

Байанай бэлэҕэ

Байанай сөбүлээбит киһитигэр бэлэх биэрэр: улар, тайах. Бу кини саамай үчүгэй бэлэҕэ ааттанар.

Кыһыҥҥы кыыллар

 

Байанай сиэрэ

  1. Ойуур харамайдарын иччитэ Байанай диэн. Байанайдар эдбэхтэр:
    -Ойуур булдун Байанайдара
    -Кыыл көрүҥун Байанайдара
    -Булт тэрилин Байанайдара
    -Кыылы астааһын Байанайдара
    -Кыылы үүрэн аһалар Байанайдар
    -Кыылы киһиттэн киэр үүрэр Байанайдар.
  2. Байанай ыраас иччи. Кини кириригиир. Кириригиирэ манныктан:
    -Дьахтар булт тэрилин таарыйыа суохтаах
    -Өлбүттээх киһи булт тэрилигэр чугаһыа суохтаах
    -Куһаҕан санаалаах киһи булт тэрилин тыытыа суохтаах
  3. Байанай өһүргэнэр, тордуос буолар. Ол гынан баран онтуктара тута эрэ буолар. Үчүгэйдик сыһыанастахха үөрүнньэх, аһыныгас.
  4. Байанай төһө да ыраахтан истэр. Онон кини туһунан куһаҕаны саҥарыллыбат.
  5. Байанай олус үөрэгэн. Кыра да булду бултаатахха үөрүллүөхтээх. Оччоҕо Байанай эбии биэрэр.
  6. Байанай остуоруйаны истэрин сөбүлүүр. Ол иһин булчуттар ойуурга хоноллоругар остуоруйаны кэпсэтэллэр.
  7. Байанай оту-маһы харыстыыр. От-мас кини дьэтэ. Ол иһин оту-маһы мээнэ алдьата сылдьар киһиттэн өһүргэнэр.
  8. Ойуурга уоту ыытыы-далай аньыы. Байанай булдун илдьэ куотар. Ойуурга уоту ыыппыт киһи улахан сэккэ түбэһэр.
  9. Ойуурга мээнэ ыһыытыр-хайыыр аньыы. Байанай соһуйан ыраах куотан хаалар. Онтон куобаҕы үүрэн хаһыытыыр онно киирбэт.
  10. Байанай киһиргиир киһини сөбүлээбэт. Итинник киһиэхэ булдун биэрбэт.
  11. 1Байанай атын киһи булдун уорар киһини сөбүлээбэт. Итинник киһиттэн ханнар. Ол аата булдун биэрбэт буолар.
  12. Байанай ымсыы, көҥөс киһини сөбүлээбэт. Итинник киһиэхэ булду биэрбэт.
  13. Байанай булду мээнэ быраҕан сытытар-ымытар киһиттэн улаханнык өһүргэнэр. Итинник киһи киһи буолбат.
  14. Өлбүт кыылынан онбуур, тыыннаах кыылы үлбүрүйэр эмиэ сатаммат. Байанай өһүргэнэр.
  15. Байанай иэдээҥҥэ, алдьархайга түбэспит кыылы өрүһүйдэххэ, үөрэр.
  16. Байанай кыылы моруу гынан өлөрөртөн улаханнык өһүргэнэр.
  17. Элбэх кыыл түбэстэҕинэ, барытын өлөрөр сатаммат. Ордорон ыытыллар. Инньэ гымматахха Байанай өһүргэнэр.
  18. Оҕолоох кыылы оҕото улаатыар диэри өлөрөр сатаммат.
  19.  Булду аһара бултааһын сэрэхтээх. Байанай хаһааһыгар киирии курдук сыаналанар. Ол булду бултаабыт киһи өр буолбат. Итини ооннуутун ылла дииллэр.
  20. Булт этин, ботагын иҥин сирэр сатаммат. Байанай бэлэхпин сирдилэр диэн өһүргэнэр.
  21. Утуйуоҥ иннининэ ыты аһаталлар. Инньэ гымматахха Байанай өһүргэнэр.
  22. Аһаан баран “Тоттум” — диири Байанай сөбүлээбэт.
  23. Бултуу сылдьан сыыһа-халты туттары Байанай сөбүлээбэт. Бэлэхпин сатаан ылбата диэн хомойор.
  24. Мас көтөрө уйаламмыт сирин биллэххэ, онно чугаһыыр сатаммат. Куотан бэриллиэхтээх. Инньэ гымматахха мас көтөрө кырыыр.
  25. Бултаммыт булду күндү ыалдьыт курду көрсүллэр.
  26. Булт хаанын мээнэ тоҕуллубат.
  27. Булт түүтүн уокка бэриллибэт. Булт түүтүгэр кута сыста сылдьар буолар. Ити кут инникитин төрүү-үөскүү туруохтаах.
  28. Булт тириитэ хатыар диэри тыыннааҕынан ааттанар. Кини үрдүнэн атыллыыр, уокка биэрэр, ыкка тыыттарар сатаммат. Ирии хаттаҕына бу быраабыла туһалаабат.
  29. Байанай хомойбута, кыыһырбыты хадьыйыы диэн ааттанар. Кини хадьыйдаҕына, булду биэрбэт.
  30. Өссө хаарыйыан сөп. Хаарыйыыта диэн маннык: киһини харыстаабат буолар, оччоҕо киһи онно-манна тубэһиэн сөп.
  31. Байанай улаханнык өһүргэннэҕинэ, ханарыйар. Ханарыйыыта диэн тирэ хыйаһыыта. Киһини харыстаабат буолар. Киһиэхэ куһаҕан тыын сыстар.
  32. Бултаатахха, тото аһаныллар. Байанай ону сөбүлүүр.
  33. Булт муннун төбөтүн сорохтор уура сылдьаллар. Оччоҕо бул сыты ылбат буолар.
  34. Дьахтар булт сэбин үрдүнэн атыллыа суохтаах.
  35. Дьахтар буолчут булка кэтэр таҥаһын үөһэ бэйэтин таҥаһын ууруо суохтаах.
  36. Дьахтар бултаммыт булт хараҕын көрүө суохтаах.
  37. Булчут ойоҕо төрөөтөҕүнэ, хонон баран ыраастанар уонна бултуу барар.
  38. Киһи майгыта куһаҕан буоллаҕына эбэтэр сиэри кэтэҕинэ, киртийэр.
  39. Өлбүттээх киһи, чугас уруу буоллаҕына, 40 күннээх кутурганы барытын ааһар. Ол кэнниттэн айылҕа бэйэтэ ыраастыыр. Ыраах уруу буоллаҕына, көмүү кэнниттэн ыраастанар уонна бултуу барыан сөп.
  40. Саҥа ый таҕыстаҕына, киһи хас күнүттэн тутулуга суох ыраастаммытынан ааҕыллар.
  41. Күһүн бултуу барарга булчут бэйэтин уонна бултуур тэрилин уотунан ыраастанар.
  42. Кир сыстыбыт диэтэҕинэ, булчут хаһан баҕарар ыраастанар.
  43. Бултуур кэм буоллаҕына, Байанай тардыыта диэн туом оҥоһуллар. Бу туом элбэх булчукка эмиэ оҥоһуллуон сөп.
  44. Булчут бултуу барыан иннинэ уотун аһатар.
  45. Булчут ойуурга таҕыстаҕына, уотун аһатар.
  46. Булчут улахан булду бултаатаҕына, уот оттон уотун аһатар. Саһылы, кииһи, улахан булду өлөрдөҕүнэ, чалабараҥ оҥорор (дьону мунньан аһатар).
  47. Булчут бултаах кэллэҕинэ, дьиэтин уотун аһатар.
  48. Булчут бултаан кэллэҕинэ, саатын үстэ тоҥсуйар.
  49. Булт өр ханыннаҕына, Байанайы кытта тупсуу диэн туом оҥоһуллар.
  50. Булт этин мээнэ быраҕыллыбат. Дэлкэн (араҥас) онорон ол үоһэ чөкө ууруллар.
  51. Булт ураты тохойо сытар ытык сирдэрэ баар буолар. Оннук сиргэ ас эбэтэр бэлэх ууруллар.
  52. Байанай улахан табаахсыт. Киниэхэ анаан табаах ылыллар. Ону ойуурга ууруллар.

Устуоруйа

Былыр сахалар аоаастарынан олорор этилэр. Онон балыктыыр күөллээхтэрэ, бултур ойуурдаахтара. Нэһилиэнньэ 80 бырыһыаныгар тиийэ булданан дьарыктаналлара.
Онтон кыанар дьон Үккэ, Амыырга, Хамчааккаҕа тиийэ бултууллара. Олору тыалыыр дьон дииллэрэ. Бу үгэс Үөһээ Бүлүүлэргэ аҕа дойду сэриитин кэмигеэр диэри баара. Онно булка хас да сыл сылдьаллар. Ойуурга булчут тылынан кэпсэтэллэр.
Кэлин булт улаханнык аҕыйаата. Тыалааһын үгэһэ сүттэ. Кыылы харыстааһын үгэстэрэ суолталаннылар.