Ньаадьы Ньаҥха

Саха ынаҕа

Саха ынаҕын икки иччи тутар. Кинилэр аҕыс-балыстар эбэтэр биир аат икки аат буола сылдьар.

Ньаадьы Ньаҥха ынах иччитин кыһыҥҥы аата. Ынахсыт ынах иччитин сайыҥҥы аата.

Дьүһүнэ:

Кинини ойуулууллар: көлөһүннээх сүүстээх, күүргэннээх хоннохтох, этирдээх сирэйдээх.

Ньаадьы Ньаҥха

 

Ньаадьы Ньаҥха туомнара Тохсунньу. Ойбон

Ынах култуурата

Сахаларга туомнар бука бары киһиэхэ сыһыаннаахтар. Онон киһиэхэ туомнар бастакы тураллар.

Онтон ынахха туомнар олус сайдыбыттар. Сылы быһа бараллар. Кинилэр киһини сибээстээн аҕыллаллар. Ынахха сыһыаннаах туомнар киһи кэнниттэн икки суолталаахтар.

Сылгыга сыһыаннаах туомнар үһүс суолталаахтар. Ынахха сыһыаннаах туомнардааҕар быдан аҕыйахтар. Ол гынан баран саха култууратын төрдүгэр сыһыаннаахтар.

Сылгыны иитии 5 тыһыынча сылтан саҕаламмыт буоллаҕына, ынаҕы иитии 8 тыһыынча сыллааҕыттан саҕаланар.

Онтон саха култуурата сылгыны иитиигэ олоҕурар. Ити кэмҥэ саха диэн аат үөскээбит барбыттара. Чуолаан ити кэмтэн саха диэн аат үөскээбит буолуохтаах. Саха диэн таҥараны итэҕэйэр киһи.

Олоҥхолорго саха аттаах киһи курдук көстөр. Ол аата күнү миинэ сылдьар. Атыннык күн киһитэ диэн. Кини ынахтаах (оҕустаах) дьону утары турар. Абааһылар оҕустаах буолаллар.

Олунньу

Айаҕы атыы

Айаҕы күҥҥэ аттахха алгыс өрө көтөҕүллэр. Киһи алгыһын көтөҕөн ынах төрөөтөҕүнэ алгыстыырга бэлэмнэнэр.

Кулун тутар

Кыһыҥҥы ас бүтэр. Саха ыала аччыктыыр.

Олунньу ый кулун тутарга этэр: “Эр киһи эрбэҕэр эрчимнээх хаалла, хотун дьахтар хаһата бараммакка хаалла, ону эс”.

Муус устар

Бастакы төрөөбүт туҥуй ынахха алгыс этиллэр. Уоһах алаадьы сиэниллэр.

Ынах төрөөһүнэ

 

Ньирэй

Чуу-чуу-чуу!
Туҥуй ынаҕым
Үүтүнэн
Үллэ тур,
Сыанан
Ньылҕарыйа тур,
Туора саҥаах
Тохтоотоботун,
Атын саҥаах
Ыалдьыттаабатын,
Ньаадьы Ньаҥха Хотунум,
Суон сүллүгэкин түһримэ,
Халыҥ ааҥҥын арыйыма!
Чуу-чуу-чуу!

 

Туомнар ыытыллыллара:

  • Ынах дьаҥын үүрүү.
  • Хотону, тиэргэни арчылааmын.
  • Торбос абааһытын үүрүү.

Торбос абааһытын үүрэргэ туттуллар ситим. Онно торбос абааһытын ойуулар сыһыарыллыбыттар.

Син өссө хаардаах эрдэҕиттэн ынахтар от хомуйан сиир буолаллар

Ыам ыйа

Мэччэрэҥҥэ тахсыы

Оҕус муоһун сытыылыыра

Оҕус харсыыта

Оҕуһу эр киһи миинэрэ


Оҕуһу дьахтар миинэрэ

Оҕуска саһан куһу ытыы

От ыйа

От ыйыттан ынахха аналлаах туомнар саҕаланаллар:

  • Ууга үүтү кутуу (ынах сүөһү ууттан тахсыбыт дииллэр)
  • Салама Тардыы (Онно туос иһити ыйыыллар, туос ынаҕы ыйыыллар)

Саха өрөбөлүүссүйэ иннинэ биир сиргэ үс-биэс сыл олороро. Онтон ынах сааҕа элбээтин кытта атын сиргэ көһөрө. Киртэн сүөһү ыарыыта үөскүүрүн билэллэрэ. Ордук торбос абааһытыттан куттаналлара.

Бэс ыйа

Бу кэмтэн ынаҕы көрөөччү Ынахсыт буолар. Кини титиик хотоҥҥо олорор.

Сайылыкка көһүү

Ыһыах

Ынахсыт сэргэлэрэ

Ынахсыт туомун ыытар сир

Ытык дабатыы


Былыр сылгы сүөһүгэ ытык дабаталлара биллэр. Онтон 18-с үйэттэн ынах сүөһүгэ эмиэ ытык дабатар буолбуттара. Бу туом саас элбиирэ. Биир ойуун уонтан тахсата ытык дабатара дииллэр. Ол гынан баран кыйбатаҕа. Өрөбөлүүссүйэ кэннигэр диэри ытык дабаталлара.

Ытык дабатыылар бэлиэлэрэ

Бэс ыйа

Бэс ыйыгар олус элбэ туомнар ыытыллаллар:

  • Бастакы суораты сиэһин.
  • Ынаҕы алҕааһын.
  • Оҕуһу алҕааһын.
  • Оттуур сиргэ дэлбиргэ туруоруу.

Ынахсыкка сыһыарыы туома

Оттоһун

Саха үлэтин саамай бастыҥа.

От оххор киһи.

Балаҕан ыйа

Кыстыкка көһүү

Ынахсыттар

Хотонноох дьиэ

Хотон

  • Күкүрдээх — ынаҕы аһытар күрүөлээх.
  • Холлороонноох — итинэн саах таска эһиллэр.
  • Иик сүүрэрдээх. Хотон ортотугар буолар.

2015 сыллаахха ынахтар бадарааҥҥа түһүүлэрэ. Ынах онно-манна алдьархайга түбэһэрэ элбэх буолар. Онон куруук көрө-истэ сылдьыы наада.

Алдьархайдар:

  • Абаны сиэһин.
  • Тимири сиэһин. Ынах сүөһү сатаан силлээбэт. Уоппутун барытын ыйыстан иһэр.
  • Ууга түһүү.
  • Бадарааҥҥа түһүү.

Алтынньы

Оту тиэйии

Сэтинньи

Идэһэ

Ынах этэ астар

Ахсынньы

Хотон саламата

  • Хорон саламата ортоку оһүө устун барар.
  • Ортоку баҕанан түһэр, түөс урдугун саҕанан ьүтэр.

Онно туос иһит баар. Иһиккэ түү уган чыычаах уйатын курдук оҥороллор. Ити Ньаадьы Ньаҥха уйата.

Ынаҕы алгаан баран Ньаадьы Ньаҥха уйатыгар хаҥас илиинэн алаадьы ууруллар.

Тириини таҥастааһын

Тириини таҥастааһын кулун тутартан саҕаланар.

  • Үҥкүлүттэллэр
  • Талкылыыллар.
  • Үрүөхтүүллэр.

Бэлэмнэммит тириини, ардах уутугар бэриммэтин диэн, хотоҥҥо сири хаһан уот оттон саарылыыллар. Ити бэс ыйыгар ыытыллар.

Ынах сүөһү ойуулара