Дьөһөгөй

Дьөһөгөй туһунан

Хаһаа

Сылгыга итэҕэл

Сылгыны иитии 5000 кэриҥэ сыллааҕыта саҕаламмыта. Ити кэмҥэ аҕа ууһунан олорор дьон Иллэргэ түмсэр буолбуттара. Азия илиҥҥи өттүгэр көс омуктарга Тенгригэ үҥүү үөскээбитэ. Ити аты кытта сибээстээх өйдөбүл этэ.

Саха бэйэтин күн киһитэ диэн ааттыыр. Онтон күммүт ат уобарастаах этэ.

 

Сылгы туһунан этиилэр

  • Хонуу биэтин курдук хонолдьуйда.
  • Хара сылгы барда (кыһын), маҥан сылгы кэллэ (сайын).
  • Дьаҕыл атыыр иҥэрсийдэ (этиҥ этэрэ).
  • Уол оҕо биир күҥ ат уоратыгар, биир күҥ ат үрдүгэр (олох туһунан этии).
  • Аккын миин (кэргэннэн).
  • Ат кулук (уол оҕону хайҕаан этии).

Дьаҕылаах

Ат көхсүгэр кынат курдук ойуу баар буолар. Ону дьаҕыл диэн ааттыыллар. Дьаҕыллаах аты сахалар ураты сөбүлүүллэр. Кини саха киһитигэр олоҥхолорго туойуллар кынаттаах ат буолан көстөр.

Дылдыа

Олоҥхолорго арыт дылдыа ат диэн баар. Олоҥхо ата барыта кынаттаах буолар. Онтон дылдыа диэн ураты аты этэллэр. Ол гынан баран туох уратылаҕын ахтыбаттар. Онтон биһиги көрдөхпүтүнэ Олоҥхо ата сирдээҕи аттан уратыта диэн кынаттаах. Онон дылдыа диэн аты кынаттаах ат курдук өйдүүбүт.

Саха төрөөбүт күнэ

Кулун тутар 21 күнэ саха төрөөбүт күнэ диэн ааттанар. Саха кэпсээнинэн халлаан биэтэ сиргэ түспүт уонна төрөөн кэбиспит. Ол оҕо саха эбит.

Оччолорго аты мииммит киһи сатыы дьоҥҥо холоотоххо танха курдук суолталаах этэ. Ити кэмтэн аттаах дьоннор киэҥ Евразия устун тарҕаммытара. Кинилэр сир айыы Күн динээстийэтэ диэни үөскэппиттэрэ.

Саха танҕаларга бары сылгы дьүһүннээх буолаллар.

Кулун тутар 21 күнэ саас саҕаланар күнүнэн биллэр.

 

Кулун тутар

Саха биир ыйын аата сылгы аатынан бэриллэр. Кини сахалар кулун тутар дииллэр. Хотугу сахалар ат ыйа дииллэр.

Былыр бу кэмҥэ төрүүр биэлэри мэһэйдээбэтиннэр диэн биэлэртэн кулуннары туспа араарар эбиттэр. Ол иһин бу аат киирэн хаалбыт.

Утуйа сытар кулуну уһугуннарыы алгыһа

Былы кулуну улаханнык ытыктыыллара. Бэл утуйа сытар кулуҥҥа алгыс этэн уһугунараллара.

Үүҥ

Сахаларга үүҥ сайыннарар, иитэр суолталаах. Алгыска этиллэр:

Көхсүттэн көнтөстөөх
Күн киһитэ,
Арҕаһыттан тэһиннээх айыы киһитэ.

Ат сүрүн көлө этэ

Саха аттаах буолан туой иһитээҕэ, ыраах сиргэ барара. Тимир маллардааҕа.

Кый диэн туом. Сылгыны айылҕаҕа бэлэх биэрии

Ытык дабатыы

Саха сөүһү боруодатын тапсарарыгар ытык дабатыы диэн туом оҥорор. Былыр бу туом ыһыах төрдүнэн буолбут. Онтон сылгыга ытык дабатыы үөскээбит. Бүтэһигэр ынахха анаан ытык дабатар буолбуттар.

Ытык дабатыытын уратыта:

  • Ойуун ыытар
  • Битииһиттэрдээх буолар.
  • Айыыларга дабайан тахсар уонна түһэр.

 

Кулун кымыһа

Ыһыахтар саҕаланар кыра ыһыахтара кулун кымыһа дэнэр.

Ыытыыта маннык:

  • Сайын саҕаланыыта оҥоһуллар.
  • Ураһаҕа эбэтэр дьиэҕэ мусталлар. Оҕолор киирбэтиннэр диэн ааны хатыыллар.
  • Алгысчыт саҥата суох алта өттүгэр кымыс кутар.
  • Дьон саҥата суох олороллор.

Бу ыһыах биир сүрүн уратыта саҥата суоҕа буолар. Тоҕо саҥарбаттара биллэр. Сыдгы айыыта олус сэргэх буолар. Кыра да тыастан халлааҥҥа көтүөн сөп.

 

Кымыс

Кымыс иһиитэ (кымыһы туом кэмигэр иһии):

  • Кымыһы чорооҥҥо кутан баран үс төгүл үөһэ ууналлар. Ол аата аньыылары аһаталлар.
  • Ити кэнниттэн кымыһы иһэн кэбиһэллэр. Ити алгыстаах кымыс диэн ааттанар.

Ханнык кымыстар бааллара:

  • Саамай кымыс
  • Көйүргэ кымыс.
  • Хара кымыс.

Кымыс кэмэ:

  • Кымыс оҥоруу ыһыах кэмиттэн саҕаланар.
  • Онтон оттооһун кэмигэр сүрүн ас буолар. Онон кымыс иһиитэ сайын саҕаланыаҕыттан күһүҥҥэ диэри салҕанар.

40 күннээх ыһыах

Хаҥалас нөөрүктээйитигэр 40 күннээх ыһыах 18-с үйэ ортотугар ыытыллыбыта. Онно сүүрбэччэ күн алгыстаабыттара. Онтон ойууннара ыалдьан ситэ оҥорботохторо.
2014 сыллаахха «Үрүҥ күн алгыһа» диэн биэриигэ 40 күннээх алгыс этиллэр.

Ситиинэн быйаҥы тардан ылаллар

Дьиэ

Сылгы туомнара (бырааһынньыктара саас буолуоҕыттан сайын бүтүөр дылы бараллар). Онтон кыһын, күһүн өттүгэр сүрүн суолтаны ылар. Дьиэбит иччитэ сылгы дьүһүннээх буолар.
Ол аата дьыл сайын өттө-үүнүү кэмэ-сылгы бэлиэтинэн барар. Онтон дьыл кыһыҥҥы кэмигэр эмиэ сылгыбыт харыстыыр.

Сылгы оонньуута уонна сылгы буолуу оонньуута

Сахаҕа биир киэҥник тарҕаммыт оонньуу сылгылаах оонньуу уонна сылгы буола оонньуу этэ.
Сылгылаах оонньуу:

Ыҥыырга олорон сиргэ сытар малы ылыы:

  • Сылгы иһинэн эргийэн тахсыы.
  • Сиргэ сытар кырбас эти сүүрдэн кэлэн үҥүү курдук малынан иилэн ылыы.
  • Акка олорон быаны тардыһыы. Ким сууллубут хотторор.
  • Акка саһыы (итиннэ атаҕар маҥан кумааҕы сыһыарыллыбыт иҥэһини кэтэрдиллэр. Кини иҥэһэтэ эрэ көстүөхтээх. Атына көстүө суохтаах. Былыр боотурдар иҥэһэлэринэн охтон харыстаналлара).

Сылгы буолан оонньооһун:

  • Үөһэ тугу эмэ кэнниэн тэбии. Төһө үөһэ тэбэрэ ахсааҥҥа ылыллар.
  • Аттаан баран сүрүү
  • Көтүү (ыстаныы)

Сылгы сүүрүүтэ

Ыһыах саҕана эбэтэр туспа оҥоһуллар биир улахан оонньуу сылгы сүүрүүтэ буолар.
Олоҥхолор саҕаттан сылгы сүүрүүтэ баара.

Сылгы сүүрдэн:

  • Дьол былдьаһаллара.
  • Күүс көрдөрөллөрө.
  • Дүпсүн уонна Бороҕон арахсыытыгар эмиэ сылгы сүүрдэн быһаарбыттара.
  • Боруоста харчыга күрэхтэһэллэрэ.

Сылгы этэрэ

Киһи тугу эрэ саныы турдаҕына, сылгы саҥардаҕына, ол санааларын тохтотоллор. Тугу эрэ гыныах буолбут буоллахатарына ону оҥорботтор.

Олоҥхолорго сылгы киһилии саҥарар диэн этэллэр.

Таҥха кэмигэр сылгы саҥатын истэн олохторун билэллэрэ.

Дуоҕалаах киһи

Бу ойуу билигин саха өрөспүүбүүлүкэтин дьаралыга буолан турар. Саха киһитэ Саха сирин дойду гына баран иһэрин көрдөрөр.

Тилинэрии биир ньымата

Былыр оҕонньор кыһын өлөөрү гыннаҕына, дьиэ иһигэр ыһыах курдук тэрийэллэрэ:

  • Кымыс булаллар.
  • Чэчир анньаллар.
  • Салама тардаллар.
  • Алгысчыт алгыс этэр.

Оччоҕо оҕонньор соту буолан баран туран кэлэр. Былырга саха өйдүүрүнэн сайын өлүө суохтаах.

Сэргэ

Сахаларга былыр сэргэ сүрүн мал этэ. Кини иччитэ Тойон Түһүмэл диэн. Тойон Түһүмэли сылгыны маарынныыр курдук дьүһүннүүллэр.

 

Аты киэргэтии улахан суолтаны ылара. Саха аты таҥара курдук суолталыыр.

 Аатырбыт сылгыһыттар

  • Эллэй Боотуру арыт Сылгыһыт уол дииллэрэ.
  • Амма киһитэ Чуорунай Охотскайга диэри айаҥҥа сылдьыбыта. Онно сылгы өлөрүн элбэхтик көрбүтэ. Дойдутугар сылгылары чиэстээн 40 сэргэни туруорбута.
  • Байтакаан диэн баайга эдэр ат баара. Оччолорго кулун этэ. Нороху диэн атый баай иитигэ кулуну көрдүүр. Ону Байтакаан биэрбэт. Нороху абараан сылгы муннун быһаҕынан хайа анньар. Онтон ыла ат Сирэҕэс диэн ааттанар. Байтакаан эчэйбит атын Норохуга биэрэр. Ол гынан баран үтүө атын эчэттэрэн улаханнык кыыһырбыт. Мантар сылтаан икки ыал өстөһөллөр. Биирдэ Норохулаах Байтакааннары кырган кэбиһэллэр. Ол биллэн үс уол хаайыыга түбэһэллэр. Аҕалара Иринньэх үс уолаттарын хаайыыттан быыһыыр кыахтаах эбит. Ол гынан баран үс уолунааҕар Сирэҕэс атын ордорбут. Ол саҕана Нам үрдүнэн бастыҥ сүүрүк буолбут.
  • Былыр Сунтаарга Моонньо кулуба Дабаан үрэххэ тутар сылгылардаах эбит. Кини муостаах атыырдаах эбит. Улахан хаар буолбут. Сылгы үөрэ барыта өлбүт. Муостаах атыыр соҕотоҕун хаалан баран турбутунан өлбүтэ үһү.
  • Ю.Г.Титов аатырбыт ат баайааччы. Сылгы туһунан элбэх кинигэ суруйбута.

Туймаадаҕа аттар бэлиэлэрэ

Чочур Мыраан

Туймаада хочотугар куораты өҥөйөн Чочур Мыраан турар. Былыр Дыгын ата ити хайа үөһэ тахсан баанан (аһаабакка, уу испэккэ) турара үһү. Оччоҕо Дыгын ыраах айаҥҥа турар кэмэ кэлбит дииллэр эбит.

Күөх Хонуу

Күөх Хонууга былыргыттан аат сүүрдэр эбиттэр. Онно сороҕор Дьокуускай сахалара татаардар кытта ат сүүрдэн күрэхтэһэр эбиттэр.

Баһыыр сиэлэ

Бэргэһэлээх ойууну Дьокуускай баһыырын олбуоругар сиэл баайбыт. Ол кэлиҥҥэ дылы турбут.

Ат сүүрдэр сир

Сэбиэскэй кэмҥэ Дьокуускайга ат сүүрэр сирин туттулар.

Манчаары ата

Дьокуускайга сэбиэскэй кэмҥэ атынан сүүрдэн иһэр Манчаары ускулуптууратын оҥороллор.

Кулунчук

2005 сыллаахха тый хаһаайстыбатын дьиэтин иннигэр кулунчук ускулуптууратын оҥоттороллор.