Саха аһа

Саха аһын туһунан

Маҥан Маҥхалыын

Саха аһын бастыҥа ыһыах аһа буолар. Ол иччитинэн Иэйэхсит кыыһа Маҥан Маҥхалыын ааттанар. Кинини саха аһын барытын иччитинэн ааттыахха сөп.

Ытык салааһын.
Оҕо таптыыр дьарыга

Бэс ыйа

Саха аһыттан бастыҥа үүт ас буолар. Аата элбэх:

  • Кымыс
  • Суорат
  • Иэдьэгэй
  • Сүөгэй
  • Арыы
  • Ымдаан

Кымыс

Бэс ыйын бастыҥ аһа кымыс буолар. Биэ үүтүн көөнньөрөн кымыс оҥороллор. От ыйыгар от үлэтигэр аҥаардас кымыһы иһэ сылдьаллар эбит.

Анды

Киин улуустарга бу кэмҥэ анды кэлэн ааһар. Ону ытыалааһан буолар. Итинник бултааһын билиҥҥэ дылы буолар.

Бэс үөрэ

Былыр ханна бэс баар да онно саха баар дииллэр эбит. Билиҥҥэ дылы бэһи таҥара маһынан ааттыыллар. Бэс ыйыгар сахалар бэстии бараллар. Бэс ойуурга оту тутан уонна күн сыталлар. Бэһи кэрдэн, куолбалаан, тиэйэн оҕуһунан дьиэлэригэр таһаллар. Сорохтор ол куоллабалары субалыыллар. Субаламмыт куолбалары хатараллар. Сууламмыт бэһинэн үөрэ оҥороллор. Итини сымаламмыт балыгы, тары кытта булкуйан кыһыны быһа сииллэр.

От ыйа

Бастакы суорат

От ыйы бастактын диэки бастакы суораты сиэһин буолар. Кымыс кэнниттэн үүт астан суорат суолталанар. Былыр бүкээк тула олорон суорат сииллэр.

Чочунуох, луук, хаптаҕас, дьэдьэн уо д.а.

Бу астар барылара сайын быйаҥа диэн аттаналлар. Ас амтанын тупсарарга наадалаахтар.

Атырдьах ыйа

Кус

Атырдьах ыйыгар кус оҕото улаатар. Былыр сахалар кус оҕото улаатыар диэри куһу бултаабат этилэр. Онтон дьэ куһу быыраалааһын буолар. Кустаах сиргэ мустан куһу уу анныгар анньан бултууллар. Манна кус этин буһаран чалбараҥҥыыллар. Хас да күн буолар эбиттэр.

Алтынньы

Идэһэ

Халлаан сылыйбат гына тымныйаатын идэһэ өлөрүүтэ саҕаланар. Бу саамай астаах кэм. Эт саамай иҥэмтэлээх аһынан биллэр.

Эт астар:

  • Ойоҕос
  • Бөдүргэй
  • Хаһа
  • Ис
  • Хаан
  • Мүһэ
  • Буут

Балаҕан ыйа

Тиксии балыга

Бу кэмҥэ балык үөрдүүр уонна кытыыга тиксэр. Сорохтор тыынан сылдьан балыгы куйуурунан баһар эбиттэр. Үчүгэй туттунуулаах киһи үстэ баһара үһү.

Балык астар:

  • Лыыба
  • Хохту
  • Үөлүү
  • Хачымас
  • Сыма

Сэтинньи

Кыыл этэ

Сэтинньигэ бултуу бараллар. Куобах, атын кыыл этэ элбиир.

Алтынньы

Мууҥха

Алтынньы ыйга муус халыҥныыр. Дьон мууҥхалаан бараллар. Мууҥхалаан кыһыны быһа сиир соболорун хаһааналлар.

Ахсынньы

Чэй

Саха биир таптыыр аһа үүттээх чэй буолар. Тымныыттан кэлбит киһи үүттээх чэйи иһэр.

Тохсунньу

Тоҥ

Саха улахан балыктары — били, уомула, быраҥааттаны эҥин кыһан тоҥнуу сиирин сөбүлүүр.

Олунньу

Саламаат

Биир таптыыр аспыт саламаат буолар. Саламаат диэн сүөгэйдээх бурдук аһы хааһы. Бу ас төрөөрү сылдьар дьахтар бастакы аһа буолар.

Кулун тутар

Туллук

Кулун тутар саха хаһаас аһа бүтэр. Ону холлоҕос (туос буочука) көтүүтэ дииллэр. Бу саҕана кыра да ас киһиэхэ күндү буолар. Олортон саамай ордуктара туллук буолар. Билигин туллугу бултаабаттар. Көрөргө кэрэ чыычаах быһыытынан сыаналыыллар.

Замороженный в форме снега тар (тоҥмут тар)

Муус устар

Сайым балыга

Муус устар бүтүүтүн эргин уу дьөлө охсон сайым балыга тахсар. Ити улахан үөрүүлээх буолар.

Ыам ыйа

Ыам ыйа үчүгэй ый быһыытынан биллэр. Үүт ас элбээн иһэр. Күөл сулан көҥүл балыктаныллар. Киһи бу кэмҥэ иҥин хаана кэйэр.

Ыам балыга

Бэс ыгар собо ыыр. Дьэ, ити кэм олус сонун буолар. Соболоох күөлгэ мусталлар. Нэһилиэк тойотторо кытта кэлэллэр. Күөл таһыгар хас да күн буолаллар. Ыам балыгын хостуу-хостуу буһаран сииллэр. Ыам балыгын үргүтүмээри тыаһаабакка, айдаарбакка сылдьаллар.

Бурдук ас

Аһааһын туһунан сүрүн өйдөбүллэр

  1. Испит искэ, таҥныбыт таска (аһыыры булгуччу баарынан ааҕыы)
  2. Ас өһө суох. (Саха өстөөҕүн да аһыыр кыхтаах. Урут саха сири усулуобуйатыгар аһы булар ыарахан этэ. Ол иһин ас баар буоллун да аһыыры ордоллоро)
  3. Ыалдьыты аһат. (Ыалдьыты аһатыы саха биир булгуччулаах үгэһэ этэ. Ыраах ыраах олорор буолан аһы илдьэ сылдьар кыахтара суоҕа. Ол иһин кимнэ баҕарар тиийдэхтэринэ босхо аһыыллара. Оттон ити ыал киһитэ кэллэҕинэ, босхо аһаталлара. Итинник хардарыта көмөлөсүһэр үгэс саха сиригэр барытыгар тарҕанара).
  4. Саха ас амтанын харыстыы сатыыр. (Саха аһы астыыр култуурата амтаны харыстааһын өттүнэн сайдыбыта).
  5. Аһаан киһи астан туһалаах өттүн ылыахтаах. (Былыргыттан киһи астан куһаҕан да, үчүгэй да өттүн ыларын билилэллэрэ. Ол иһин алгыс туһаныллар буолбута).
  6. Ас астыырга көрүҥүн уларытыллыбат. ( Кус кус буолуохтаах, балык балык буолуохтаах. Сорох култууралар астыыларыгар ас дьүһүнүн олох уларыталлар).
  7. Ас үрдүн тоҕума. (Саха ас үрдүгэр дьоло баар дии саныыр)
  8. Аһыыр бүлүүдэни үрүмэ. (Бу боруоста ыраастык туттууга сыһыаннаах).
  9. Аһы амтаһайары Байанай боппотоҕо. (астыыр киһи аһы боруобалаан көрөрө бобуллубат. Ону бэл Байанай боппотоҕо дииллэр).
  10. Аньыы диэн ааттанар астары сиэмэ (сахаҕа элбэх аһы бобуу баар. Ити бобуу хат дьахтарага, оҕоҕо уонна киһиэхэ барытыгар сыһыаннаах буолар. Биһиги ити аньыы диэн ааттанар астары билэр буоллахха сиэбэккэ ыҥырабыт).
  11. Остуолу охсума. (Остуол дьиэҕэ киһи сирэйин курдук суолталаах. Ол иһин остуолу охсор сатаммат).
  12. Остуол биттэҕэр атаххын уурума. (Бу үгэс хайдах үөскээбитэ биллибэт. Ол гынан биир тутуһуллар үгэс быһыытынан көрүллүөхтээх).
  13. Олорон аһаа. (Саха сүүрэ сылдьан аһыыры суолталаабат. Киһи аһыырыгар остуолга олоруохтаах).
  14. Аҥаар атаххын ситэ кэппэххэ остуолга олорума. (Тиэтийии биир чаҕылкай көрүҥэ аҥаар атаҕы кэтэмнии буолар. Бу этии уопсайынан тиэтэйэ сылдьан аһыыры утарыы буолар).
  15. Аһы тобохтоомо. (Саха аһы суолталыыр буолан аһы тобохтууру сөбүлээбэт. Аһы тобохтуур киһи мөлтөх уонна ыарыһах курдук сыаналанар).
  16. Аһыырга айыылары аһат. (Биир былыргы үгэс диэн бастакы ылбыт аһы үөһэ дук гыныы буолар. Ити аата айыылары аһатыы буолар. Итинник ас алгыстаах аска кубулуйар).
  17. Аһаан ьүтэн баран айыыларга махтан. (Аһаан бүтэн баран иһи имэриниллэр. Ити аата искэ аһаабыт аскын үчүгэйдик буһар диэн сорудах бэриллэр. Маны барытын айыыларга махтаныы курдук көрөбүт).
  18. Аһы сиримэ. (Аһы киһи сириэ суохтаах. Оннук киһи чэгиэн буолар. Биллэн турар, айыы аһын эрэ туһунан этиллэр)
  19. Айыы аһа. (Айыы аһа үс көрүҥнээх. Айыы саамай бастыҥ аһа кымыс буолар. Ону кытта айыылары, иччилэри аһатар астары ааҕыахха сөп: саламаат, арыы, сыа, алаадьы, сылгы сиэлэ). Иккис суолталаах астар киһи сиир астара: бурдук ас, эт-балык, үүнээйи. Үһүс суолталаах астарынан булт этэ буолар. Бу астартан кыыл этэ, сыата. Байанайга анаан уокка бэриллэр).
  20. Абааһы аһа. (Абааһы аһыгар арыгы, табаах, норукотук киирэллэр. Балар киһи этин-сиинин кэбирэтэллэр. Былыр итилэртэн табаах өбүгэлэргэ уонна иччилэргэ биэрэр биир сүрүн ас этэ. Ити үгэһи тутуһан табыҕы айыы аһын курдук көрүөххэ сөп. Ол гынан баран доруобуйаны мөлтөтөрө билиннэ. Онон «Кут-сүр» түмсүүнү батыһан бу астары абааһы аһын курдук көрүөххэ эмиэ сөп).
  21. Тууһу уорума. (Бу үгэс нууччаттан киирбитэ. Туус ас аһы амтанын тупсарарга туһаныллар. Ити туһаналлар буолан олус наадалаах этэ. Бэл уорары кытта сөбүлээбэт буолбуттар. Чуолаан итинник көрүҥүнэн саха үгэһигэр киирбитэ).
  22. Эти балыгы кытта буккуйума. (Биир тутуһуллар үгэс аһы мээнэ буккуйумуу буолар. Ити ас амтанын харыстааһыны кытта сибээстээх быһылаах).
  23. Килиэби мээнэ быраҕыма. (Саха аһы барытын харыстыыр. Онтон килиэп ураты турар. Бу эмиэ нуучча омук үгэһиттэн киирбит өйдөбүл буолар. Саха бары аһы харыстыыр үгэһигэр килиэби ураты харыстыыр үгэс киирэр уонна оннук көрүҥүнэн олохсуйар).
  24. Аһаабыккар махтаныма. (Саха үгэһинэн киһи киһини аһатара туох да уратыта суох. Киһи киһини аһатыахтаах. Ол иһин махтаналлыбат).
  25. Аһыырга ким эрэ күрүөлээн кэбиһимэ. (Аһыырга бэйэн тотон баран атын киһини аһатаргын өйдөөн кэлимэ диэн кэриэтэ).
  26. Ыты аһатан баран утуй. (Уопсайынан, иитиэх кыылы аһатан баран утуйуллуохтаах. Кыылы аһаппатахха кыыл Айыыһыта кыыһырар диэн этэллэр).
  27. Уоту аһат. (Саха тымныы дойдуга олорор буолан уоту ураты күүскэ ытыктыыр. Былыр уотун аһыыр аһыттан күн аайы кэриэтэ аһатар. Билигин да дьон уотун аһатар. Дьиэҕэ гаас оһохтоох киһи холумтаҥҥа туоһу уматан, онно кыратык сиэл биэрэн туому толорор. Биһиги итэҕэйэр дьону ыҥырабыт. Ол-бу куһаҕан бөҕү анал уокка уматыахха сөп. Ити аайы уотунан ааҕыллыбат. Уоту аһатан баран аһаатахха ас алгыстаах аатырар. Ол киһиэхэ үчүгэй сабыдыаллаах буолар. Онтон оһох суох сиригэр холумтаҥҥа, хобордооххо эҥин кыра уот оттуллар. Онно сылгы сэлиттэн кыратык бэриллэр).
  28. Сири аһат. (Саха айылҕа барымталарын — күөлү, тотору, маһы эҥин аһатар идэлээх. Ити сылга биирдэ саас ыам ыйыгар оҥоһуллара. Онно үүт ас куталлар, алаадьы эбэтэр саламаат уураллар. Бу иччилэри итэҕэйэллэриттэн буолар. Сири аһатар киһи иччилэртэн алгыһы ылар).
  29. Кымыс — айыы аһын бастыҥа. (Кымыһы ылар айыыларга эрэ анаан туһанар этилэр. Айыылар иччилэрдээҕэр үрдүк буолаллар. Онон алгыстара улахан).
  30. Аһаан баран тиискин суун. (Бу аныгы ыраастык туттуу быраабылата буолар. Билигин олоххо бигэтик киирэн турар. Былыр тиистэрин анньылара эбэтэр сорохтор тиистэрин ыраастанар мастаах буолаллара).
  31. Бултан сиргэнимэ. (Бул этиттэн киһи сиргэниэ суохтаах. Сиргэнэр буоллахха, Байанай кыыһырар дэниллэр. Оччоҕо ас алгыһа суох буолар).
  32. Бэстээх Үрүҥ Айыы Тойон дэнэр. (Саха былыр бэс субатын аска элбэхтик туһанара. Ити ис тоторугар аналлаах эрэ ас буолбатах этэ. Битэмиини биэрэр сүрүн ас этэ. Оно бэс оччолого үүнээйи аһы солбуйара. Бэс саха өйдүүрүнэн Үрүҥ Айыы Тойон маһа буолар. Итинник улахан суолтаны уураллара. Билиҥҥи саха бэс субатын сиэбэт. Арай сорох дьон бэс мутукчатынан битэмииннээх утах оҥостоллор. Билигин соҕурууттан буруукта кэлэр, дьон оҕуруот үүннэрэллэр. Ол гынан баран биһи саханы саха оҥөрбүт мас быһыытынан ытыктыахтаахпыт).
  33. Мэйиини сиэмэ. (Саха мэйиини сиэһини кыккыраччы бобор. Ити арааһа мэйииттэн киһи ыарыыны хабыан сөбө улаханын билииттэн үөскээбитэ буолуо. Холобур, Чуумпу Акыйаан арыытын олохтоохторо күлэр ыарыылаахтара биллэр. Ити ыарыы мэйиини сииллэриттэн тахсар дииллэр).
  34. Кэрэх этин сиэмэ. (эдэр оҕо, хат дьахтар хоолдьуга аһыгар сылдьыбат. Бырастыылаһа кэлбит дьон уонна улэһиттэртэн ураты дьон хоолдьугаҕа сылдьыбаттар. Былыр хоолдьуга оннугар кирэх этэ туһаныллара. Бу бобуу киһи өллөҕүнэ аһыам этэ диэн үөрүүнү тохтотор аналлаах).
  35. Кыыс очоҕос баайыытын сиэбэт. (Кыыс төрүүр, үөскүүр аналлаах. Ол иһин очоҕос баайыытын сиэбэт).
  36. Уол кус, куобах сүрэҕин сиэбэт. (Уол оҕо хорсун буола улаатыахтаах. Ол иһин кус, куобах сүрэҕин сиэппэттэр. Итини симпатическай ньыма диэххэ сөп. Ол аата итэҕэлгэ эрэ тирэнэн үөскээбит ньыма).
  37. Кыыл, көтөр түүтүн, балык хатырыгын тэпсимэ. )Саха кыыл, көтөр мэлдьи үөскүү турарыгар баҕарар. Итэҕэл быһыытынан кыыл, көтөр түүтүгэр, балык хатырыгар куттар сыста сылдьар буолаллар. Итилэри тэпсибэтэххэ, кыыл, көтөр, балык үөскүү турар).
  38. Ыт ымсыыбыт аһын сиэмэ. (Итинник ас сүрэ суох буолар. Киһи сиэн да топпот. Манна ыт эрэ ымсыырбыта киирбэт. Ымсыырыллыбыт ас барыта киирэр).
  39. Хараҥаҕа түспүт аһы сиэмэ. (Итэҕэл быһыытынан, түүн абааһылар ыаллыыллар. Ол иһин хараҥаҕа түспүт ас сэрэхтээх. Ити аһы абааһы тыытар).
  40. Аһыыргар миэхэ наадалаах диэн аһаа. (Киһи үксүгэр амтаны билиитигэр олоҕуран аһыыр. Онно олоҕуран сорохтор киһи минньигэһи билиитин айылҕаттан төрүкү курдук саныыллар. Дьинэр, киһи минньигэс эрэ диэни батыһан аһыа суохтаах. Биһиги минньигэс диэни эрэ батыһарбыт үксүгэр ыарыыга тиэрдэр. Ол иһин билигин миэхэ наадалаах диэн аһыыры ордороллор).
  41. Аһаабыт иһити сууй, чөкө хомуй. (Иһити хомуйбатахха абааһы салыыр диэн ааттыыллар).
  42. Быһаҕы уларыстаххына, төбөтүгэр ханнык эмэ аһы иилэн биэр. (Быһах уһуктаах мал буолан сэрэхтээх. Кинини ымсыырар дииллэр. Ити ымсыырыытын мөлтөтөргө тугу эмэ төбөтүгэр иилэн биэрэллэр).
  43. Быһахтары холбуу уурбаттар. (Быһахтар холбуу ууруллуннахтарына былыргылар этиһэллэр дииллэр).
  44. Аһыыр иһиттэн суумматтар. (Ыраастынаныы быраабылатыгар бу үгэс толору сөп түбэһэр).

1910

Үөн астар

Оҕо таптыыр аһа

Үөннэр

  • Аһыыка буута
  • Куйукта
  • Күлүмэн үөһэ
  • Мас үөнэ. Үөл мастан үөннээн сиэбитиҥ

Атын кыыллар

  • Дьабарааскы. 40 дьабарааскы кычыкыл дэнэрэ.
  • Күтэр
  • Андаатар. Бүлүү Мастаахтара сииллэрэ)

Эттэр

  • Ынах кэнэҕэскитэ
  • Ынаҕы тэһэ анньан хаанын ылыы

Аһы үөрээччи уонна асчыт

Ас устуоруйата

Бастакы уларыйыы

19-с үйэ ортотуттан былыргы ас хаалар. Кэлии ас элбиир. Онно чэй, бурдук ас сүрүн буолаллар. Кымыс аҕыйыыр, аһы сытытан астааһын аҕыйыыр, бэһи аска туһаныы кыччыыр. Ону өрөбөлүүссүйэ инниттэн бэлиэтээбиттэрэ.

Саха уҥуоҕа кыччыыр, доруобуйата мөлтүүр.

Саха былыргы аһа доруобуйаҕа туһата диэн эт-сиин ирдэбилигэр эппиэттиир балаансалааҕа буолар. Онно ордук туһаны аҕалбытынан бэс ааҕыллар. Сахалар бэс субатын сиэн битэмиин ылаллара.

Онтон нуучча аһыгар көһүү — чэйи, килиэби, саахары сиэһин ас калорийын улаатыннарбыта. Онтон бэһи сиэһин аҕыйаан, араас аһыйбыт аһы сиэһин кыччаан дьон битэмиини ыларын аҕыйаппыта. Оччолорго оҕуруот аһын олордуу сайда илигэ.

Киһи барыта табаахсыт буолбута.

Иккис уларыйыы

Сэбиэскэй кэм бастакы сылларын диэки «Ыраас олох» хампаанньата булбута. Манна саха былыргы аһын букатын суох гынар хайысха ылыллыбыта. Урут ас син балаансалаах буоллаҕына, балаанса букатын кэһиллибитэ. Ону Колпакова салалталаах анал экиспэдииссийэ да үлэтэ дакаастыыр. Ол саҕана оҕо барыта арахыыт буолар буолбута. Итини кытта арыгы киирбитэ.

Үһүс уларыйыы

Сэбиэскэй кэм бүтүүтүнэн уонна саҥа кэмтэн оҕуруот аһа элбиир. Балаансалаах ас олохсуйар.
Былыр балаансалаах ас диэн баара. Ол былыргы ас састаабыгар олохсуйара. Онтон билиҥҥи балаансалаах ас үөскээтэ. Аныгы ас састаабыгар олохсуйда.