Сэргэ

Үрүҥ Айыы Тойон тайаҕын сиргэ батары бырахпыт. Отуката сэргэ буолан хаалбыт.
Дьиэ сэргэтэ ыал айыы тоҕус кэс тылын тутуһан олорорун көрдөрор.

Түрөттэр сэргэлэрэ

Сэргэ иччилээх буолар. Иччитэ Тойон Түһүмэл диэн. Кини сиэри-майыгыны үөскэтэр, сокуону тутар.

Хотоҥҥо тоҕус сэргэ

Сэргэҕэ сыһыан:

  • Сэргэни мээнэ туурбаттар
  • Иҥнэйбит сэргэни көннөрүөххэ сөп.
  • Урукку сэргэ оннугар саҥа сэргэни туруорар буоллахха, урукку көрүҥүн батыһыахха наада.
  • Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ сэргэҕэ хайыһыллар.
  • Сэргэни ыам ыйыгар аһаталлар.
  • Ыал барыта сэргэлээх. Көстөр сэргэ эбэтэр көстүбэт духуобунай сэргэ.

Ыһыах баҕаҕа айыы халлааныттан алгыһы ылар. Онтон ити алгыс хас биирдии ыалга сэргэтин нөҥүө киирэр.

Сэргэни туруоруу

  • Илии диэки төбөлөөн, арҕаа диэки төрдүлээн сытыарыллар
  • Таһыгар уот оттон баран алгыс этиллэр.
  • Сэргэ оҥкучаҕар кымыс кутуллар, сиэл быраҕыллар.
  • Көмөн туруоран кэбиһиллэр.
  • Сэргэ төрдүгэр түөрт алаадьы уураллар.
  • Хас биир киһи сэргэни икки илиитинэн тутан күүс ылар.
  • Ыам ыйын аайы аһатыах буолар.
  • Урукку сэргэни тууруу. Уот оттон, алгыс этии:

 

Эн туруоххун турдун.
Билигин эн тыыҥҥын атын сэргэҕэ көһөрөбүт.
Онтон эн урукку эккин-сииҥҥин харыстаан харайыахпыт.

  • Оҥкучахха кымыс кутуу, сиэл быраҕыы. Уруккуҥ хаалла, аны саҥа сэргэ буолан үүнэ-үрдүү тур.
  • Сэргэни туруоруу.
  • Сэргэ төрдүгэр ас ууруу.
  • Сэргэни тутан күүс ылыы.

Кийиит кыыска турбут сэргэ сөй диэн ааттанар.
Ыһыах улахан сэргэтэ баҕах диэн.

Эргэ сэргэни тууруу

  • Оҥкучаҕыттан ороҥор.
  • Уот оттон баран алгыс этиллэр.
  • Оҥкучахха үүт куталлар, сиэл быраҕаллар. Оҥкучаҕын көмөн баран кырыс ууруллар. Бу барыта сири оһоруу дэнэр.
  • Бу сэргэни ойуурга илдьэн чөкөтүк уураллар.

Сэргэни аһатыы

Сыыл аайы ыам ыйыгар сэргэни аһатыллар.

  • Сэргэ төрдүн түөрт өттүгэр арыылаах алаадьы ууруллар.
  • Сэргэни икки илиинэн тутан туруллар. Ити сэргэттэн күүрү ылыы буолар.

Ыһыах сэргэтин аһатыы

  • Киһи биилинэн быанан баайыы уонна үс өттүгэр күөх оту кыбытыы.
  • Ол отторго кымыс кутуу

Күөх Кулуһуҥҥа Көлүһүөп кулуба сэргэтэ

Сэргэҕэ үҥүү

Улахан кыһалҕа тирээтэҕинэ, сэргэ төрдүн тула түөрт алаадьы уураллар. Икки илиинэн сэргэни тутан туран, киһи бэйэтин көрдөһүүтүн ботугуран этэр.

Сэргэни таҥнары туруоруу

1960-с сыллартан сжргжлжри таҥнары туруоруу буолбута. Ону Дьокуускайдааҕы худуоһунньуктар дьиэлэрэ саҕалаабыта. Мас төрдө уруһуйдуурга, ойуу оҥорорго табыгастаах. Онтон мас синньигэс өттө табыгаһа суох.

1990 сылтан саха итэҕэлинэн дьарыктанар «Кут-сүр» түмсүү сэргэлэри умсары туруорууну утары хамсааһыны саҕалыыр.

Саха алгаатаҕына, маһы үүнэрин курдук туруоруу анньар. Кыраатаҕына, маһа таҥнары анньар.

Дьэ, ити кэмтэн кырыыс сэргэлэрин көннөрүү барбыта.

Айыы сэргэлэрэ

Айыы сэргэлэрэ

Кулаковскай остоолбото

1964 сыл саҕана култуура үлэһитэ Е.Г.Лазарев Кулаковскай остоолботун буран хаартыскаҕа түһэрэн кэлэр. Онтон 1993 сыллаахха Роза Тимофеевна Дягилевалаах (Өймөкөөн мусуойун үлэһитэ) ол тааска тиийэн киинэҕэ усталлар.

Хомус сэргэ

Бүлүү Бастакы Чочутугар суруйааччы И.Гоголев-Кындыл төрөөбүт алааһа Быттый диэн баар. Онно Кындылга аналлаах хомус сэргэ турар. Ити сэргэни Кындыл мусуойун оҥонрбут Прокопьев Март Николаевич оҥорбута. Кини Тэрис убайа буолар. 2014 сыллаахаа ыарахан ыарыыттан өлөр. Ырыаны айар, чочуйар, айылҕаны уратытык таптыыр киһи этэ.

Устуоруйа

Урукку өттүгэр сэргэҕэ улахан болҕомто уурбат этибит. Арай 18-с, 19-с үйэлэргэ ойууттар христианствоны утары муостаах сэргэни туруораллара биллэр.

18-с үйэттэн оннооҕор аҕабыыттар сэргэ туруораллара. Холобур, Нам абаҕыыта сэргэлээх этэ. Ол сэргэтин атын сиргэ көстөҕүнэ, көһөрөн илдьэ барара.

1950-с сыллартан худуоһунньуктар дьиэлэрэ сэргэлэри таҥнары туруорарга сүбэлиир. Мас төрдө үөһэ буолуохтаах (уруһуйдуурга элбэх миэстэлээх) оттон мас үөһээ өттө аллара буолуохтаах диэн. Ол түмүгэр сир аайы сэргэни таҥнары туруоруу элбиир.

1990-с сыллаахха «Кут-сүр» үлэлээн барар. Кини сэргэлэри мас үүнэрин курдук туруоруохха диэн ыҥырыы таһаарар. Ити кэмтэн сэргэлэри көннөрүү барар. Онно биир актыыбынай киһинэн урукку аатырбыт тустуук Данилов буолар.

Кэлин аҕабыыттар «Сэргэни туруорумаҥ. Сэргэ абааһы маһа» дии сылдьаллар. Билигин итинник аһаҕастык саҥарбат буоллулар.