Ыһыах

Ыһыах туһунан

Ыһыах бэлиэлэрэ

  • Күөрэгэй
  • Кэҕэ
  • Сардаана

Ыһыах суолтата

Ыһыах диэн тыл ыс диэн тылтан тахсар. Ол аата ибиирэн сэртибитэ диэн. Үгэс курдук айыыларга кымыс биэрэллэр.

Сахалар төрүттэрэ хууннар 2000 сылааҕыта саас аайы халлааҥҥа уонна сиргэ-дайдуга сиэртибэ биэрэ мусталлара биллэр. Ити син биир ыһыаҕы маарынныыр.

Ыһыаҕы тэрийээччилэр

  • Быырка баай (былыргы тыл быһыылаах)
  • Эллэй Боотур (олохсойбут өйдөбүл)

Ыһыах былыргыттан баар буолухтаах. Онтон Эллэй Боотур кэмигэр улаханнык уларыйар. Ыһыах Или кытта сибэстээх буолар. Чуолаан ити көрүҥүнэн сахаларга олохсуйар. Итини Эллэй Боотур ыһыаҕа диэн ааттыыллар.

Ыһыах ойууна

Былыр ыһыаҕы ойуун ыытар. Кинини ыһыах ойууна диэн ааттыыллар. Ыһыах ойууна диэн син биир айыы ойууна.

Уһун ыһыах

Былыр уһун ыһыах диэн баара. Холобур Нөөрүктээйилэр 19-с үйэ ортотугар 40 күннээх ыһыаҕы ыспыттара биллэр. Ити бүтэһик уһун ыһыах быһыытынан ааҕыллар.

Кылгас ыһыах

Нууччалар кэлиэхтэриттэн кылгас ыһыах саҕаланар. Сылгы сүөһү аҕыйыыр. Ынах сүөһү элбиир. Үлэ элбиир. Кымыс оноруута аҕыйыыр. Онон аны кылгас ыһыах баһыйар. Урут ыһыах таҥараҕа үҥүүтэ уһун этэ. Онтон үөрэн-көтөн бырааһынньыктыыллара. Аны алгыс кылгыыр. Үөрүү-көтүү баһыйар. Сорох сиргэ алгыс сүтэн барар. Сайынтан үөрүү эрэ хаалар.

Алгыс тоҕо этиллэрэ

Ойуун алгыс этэр. Ону дьөһүөлдьүт оҕолор хатылаан иһэллэр (оҕолор 7-12 саастаахтар). Таҥара кирдээх киһини истибэт. Оҕолор саҥаларын эрэ истэр. Алгыс таҥара муннугар киирэн кириҥэигэр суруллан хаалар. Кини айылҕа күнүн-дьылын ити сурукка этиллибитинэн салайан барар. Ити курдук киһи күҥҥэ-дьылҕа сабыдыллыыр кыахтанар. Ыһыах алыгыһа күнү-дьылы уларытар.

Ыһыах

1823 сыллаахха саха үс тойоно (Бороҕон кулубата Уйбаан Мигалкин, Хаҥалас кинээһэ Савва Кириллов, Малдьаҕар кинээһэ Николай Рыкунов) саха олорор ьэрээдэгин суруйаллар. Онно ыһыах ыыталларын эмиэ киллэрэллэр.
Христианскай итэҕэл оно ыһыаҕы ылыммыта. Инньэ гынан ыһыаҕы утары охсуһуу кыайан ыытыллыбатаҕа. Ити түмүгэр ыһыах ордон хаалбыта.

Арыгы киириитэ

Аҕабыыттара арыгыны таҥара аһа диир этилэр. 19-с үйэ бүтүүттэн сахалар айыыларын арыгынан аһатар буолаллар. Ыһыахха эмиэ туттар этилэр. Ол гынан баран айыылары кымыһынан аһатыы быдан баһыйбыта. Онон ыһыах эрэ арыгыта суох бырааһынньык быһыытынан хаалбыта.

Ыһыах алгыһа

Халыма ойууна Ойуунчай ыһыахха алгыс этэрэ. Ол туһунан эр дьон этэллэрэ:
«Ойуунчай алгыһын истимиэҕим кэриэтин ойохпуттан арахсыам. Ойуунчай алгыһын истимиэҕим кэриэтин сылгы саалын сиэм суоҕа».

Ыһыах бэлэҕэ

Мүһэ

Өрөбөлүүссүйэ буолар дылы ыһыах бэлэҕинэн буолара:

 

  • Мүһэ
  • Аата тарҕанар

Таас Баай

Онтон Таас Баай ыһыахха сөп буолар иһиттээҕинэн-хомуостааҕынан аатырбыта.

Кыргыттар ыһыахтара

1833 сыллаахха Бороҕон улууһун Сыҥаах нэһилиэгин киһитэ Барыыс Түмэппиэйэп 7 кыыстаах этэ. Кини кыргыттарын көрдөрөөрү ыһыах ыспыт. Кыргыттара сотору кэргэн тахсыбыттар.

Ыһыаҕы баай уйунара

Өрөбөлүүссүйэ буолуор дылы ыһыаҕы биир баай уйунан ыытар этэ. Кини итинэн аймахтарыгар-урууларыгар махталын биллэрэрэ.

Сэбиэскэй ыһыах

Ыһыах сэбиэскэй кэмҥэ саҥалыы тиллибитэ:

  • Сэбиэскэй олох кыайыыларын уруйдуурга туһанар буолбуттара.
  • Ыһыах таҥараҕа үҥүүтэ олох хаалбыта. Ойууна суох ыһыахтар тарҕаммыттара.
  • Ыһыах сайын кэлбитинэн үөрүүгэ кубулуйбута.

1960-с сыллартан дьон ыһыахха кэлбэт буолбуттара. Ыһыах аһын түҥэтиигэ эрэ көстөллөрө. Уонна киэһэ итирбит дьон дьиэлэриттэн тахсаллара. Итиннэ ыһыах алгыһа сүппүтэ тиэрпитэ.

Ыспартыкыйаада

Ыһыах ордук толорутук Сунтаар улууһугар ээ хаалбыта. Ити 1980-с сылларга тиийэ биллэрэ. Үгүс сиргэ арыгылыыр бырааһынньыкка кубулуйбута. Онтон киин улуустар ыһыах диэн суолтаны кытта сүтэрбиттэрэ. Ыһыах оннугар ыспартыкыйаадалар ыытыллаллара.

 

 

Былаас

Сэбиэскэй былаас буолаатын ыһыаҕы былаас тэрийэр буолбута. Нэһилиэк уонна улуус былаастарын эбээһинэтэрэ буолбута. Аҕыйах эрэ сирдэргэ элбэх дьон холбоһон ыһыаҕы ыыталлара. Холобур, Киччэй эмээхчин ыһыаҕа.

Киэргэлээх ат. Туом кэмигэр бааллан турар

Дьөһөгөй ыһыаҕа

1990-c сыллаахха саха өйдөөхтөрүн түмэр «Саха кэскилэ» тэриллэр. Түмсүү көҕүлээһининэн Дьокуускай куоракка аан бастаан ыһыах ыһыллар. Ити ыһыах Дьөһөгөй ыһыаҕа диэн ааттанар. Ити курдук саҥа кэм ыһыаҕа олохсуйар. Ыһыах тутула:

  • Дабатыылаах алгыс
  • Дыгын оонньуута
  • Оһуокай
  • Саха аһа
  • Саха таҥаһа

Бы ыһыаҕы улуустар, нэһилиэктэр үтүктэн бараллар.

Сири аһатыы

Алгысчыт уот оттуон иннинэ чэчирдэри кэрийэ, түһүлгэни тула кымыс ыйар.

Тугу аһатар:

  • Сэргэни
  • Чэчирдэри
  • Хонууну
  • Түһүлгэни

Кымыһы алгыстааһын

Алгыс этиллэр кэмигэр дьон иһиэхтээх кымыһын хаппаҕын арыйан кэбиһэллэр. Кымыска алгыс түстүн диэн.

Уот оттуута

Күөх уотунан
Күөмэй тут,
Аал уотунан
Айах тут.

Дабатыылаах ыһыах

Доҕуһуолдьут оҕолор хатылаан иһэллэр.

  • Алгыс айыыларга анаан этиллэр.
  • 2 кыыс-2 уол, 3 кыыс — 3 уол, 5 кыыс — 5 уол, 8 кыыс — 9 уол доҕуһуолдьут быһыытынан ылыллаллар.
  • Доҕуһуолдьут алгыһы хатылаан иһэллэр, битийэллэр.
  • Алгыс үөһэ дабайан тахсаар.

Ыһыахха күнү аһатыы

Ыһыах алгыһа бүтүүтүгэр алгысчыт кыра соҕус кымыстаах чороону ылар. Ол чороонун кымыһын күн диэки ыһар.

Кымыһы түҥэтэр дьон

Төбөлөрүгэр талаҕынан, отунан бэниэк курдук кэтэллэр. Баттах курдук оту кыбыталлар.

Аһааһын

Оонньуу

  • Ыһыах оонньуута:
  • Тустуу
  • Атах оонньуута
  • Таас көтөҕүүтэ
  • Тутум эргийии уо д.а.

Билигин улахан оонньуу Дыгын оонньуута дэнэр.

Мэник Мэнигийээннэр

Кинилэр икки-үс-түөрт буолухтарын сөп. Мэник Мэнигийээн курдук таҥналлар:

  • Улахан этэрбэстээхтэр
  • Быччайбыт харахтаахтар (уруһуйданаллар)
  • Күөртэҥнээбит ырбаахылаахтар
  • Арбайбыт баттахтаахтар

Сымыйанан араас оонньууну тэрийэллэр. Ол-бу сымыйаны кэпсииллэр.

Уол кыыьы сырсыыта

Ыьыах биир кэрэхсэбиллээх уол кыыьы сырсыыта буолар. Былыргылар эргэллэринэн уол кыыьы сырсан баран ситтэ5инэ эрэ кэргэн ылан бырааптанар

Ат сууруутэ

Кун туьуутэ, сөрүүн буолуута аты суурдэллэр.

Былыр Дьэргэстэй ыһыаҕа ыытыллыбыт сирэ. Амма Абаҕата

Быһыттаах

Быһыттаах диэн сир Суола таһыгар баар. 1925 сыллаахха манна Мэҥэ улууһун ыһыаҕа буолар. Ыһыах сардаҥа диэн ааттанар. 24 нэһилиэктэн 4000-5000 киһи кэлэр. Тустууга Десяткин аатырар, ат сүүрүүтүгэр Хаптаһын Хара хотор. Дыгын оонньууну туруораллар, Онно кылаабынай оруолу Боссоойко оонньуур.

Улуу Сыһыы

Сунтаар Кутанатыгар Улуу Сыһыы диэн баар. Манна былар Маһары Бөдбөөкөп, Тимир Балтуга өрө туруутугар, тиийэ сылдьан ыһыах ыспыт эбит. Ити 1967 сыллаахха буолбут.

Онтон Манчаары көскө тиийэр. Оччолорго сыһыы тула 30-ча ыал олорор эбит. Манчаары ыаллары кэрийэ сылдьан түптэлэрин күөдьүтэн биэрэр эбит.

1891 сыллаахха Арасыйаҕа крепостной сокуон сууллубутун бэлиэтээн илин баҕарахха ыһыах ыһаллар. Онно баайдар, дьадаҥылар бииргэ сылдьыбыттар үһү.

Улуу сыһыы

1920 сыллаахха улахан ыһыах буолар. Манна элбэх үҥкүүһүттэр кэлбиттэр. Аатырбыт ыһыах тэрийээччи, лһуокайдьыт Киччэй эмиэ кэлбит. Кини онно таҥаһа-саба үчүгэйинэн, кэрэтинэн дьону барытын сөхтөрбүт. Бы ыһыах улуу оһуокайдьыттар улуу түһүлгэни олохтообуттарынан сэһэҥҥэ киирбитэ.

Хатас ыһыахтыыр сирэ

Туймаада хочотугар элбэхтик ыһыах буолбут сирэ. Хатас ыһыахтыыр сирэ буолар. Мыраан анныгар турар. Хонуулаах, бэс чагдалаах. Урут манна куорат тэрилтэтэ кэлэн ыһыахтыыллара.

Үс Хатыҥ

Туймаадаҕа былыргыттан Дыгын ыһыааҕы ыһара биллэр. Онно улуустар бары кэлэллэрэ үһү. Саамай улахан ыһыаҕа кыыһын уруутугар оҥорбут ыһыаҕа биллэр.

Онтон Үс Хатыҥҥа Саха төрдо Эллэй Боотур бастакы ыһыаҕын ыспыта дэнэр. Билигин Улуу Ыһыах истиннэ ыытыллар. Улуу ыһыах 1990 сылтан саҕаламмыта.