Ыт

Ыт туһунан

Ыт алгыһа

Ыт иччитэ
Чаадай Боллох
Бэттэх-бэттэх көр,
Чык-чык-чык!

Төгүргэһи төгүрүйэн,
Силиһи сирийэн,
Сыгынаҕы сыыйан,
Дулҕанан дугунан,

Хоолороон устун
Холлгураатым,
Халлараан устун
Халаһыйдым,

Буом уол,
Ааҥҥын тэлэй,
Буомча кыыс
Суолгун тобул,

Аналлаах иччитигэр
Сыһыардым,
Тустаах тойоҥҥор
Баайдым,

Сыалыһар быара
Буолан сылаанньый,
Үүс-киис тириитин
Кэтэн мөлбөй.


Ыт айыыта

  • Норолуйа (Ф.Ф.Трощанскай суруйуута)
  • Моролдьун (С.И.Боло суруйуута)
  • Дуодаан (А.А.Попов суруйуута)


Ыт айыыһыта оҕону биэриитэ

Арыт ыт айыыһыта оҕону биэрэр. Ол оҕо сирэйэ биир өттө атын, атын өттө атын буолар.


Тумат ыта

2011 сыллаахха Уһуйаана Туматыгар Томскай уонна Гороховтар былыргы ыт өлүгүн булаллар. Бу 1200 сыллаахха өлбүт ыт өлүгэ эбит. Ол саҕана мааманы бултуур дьон ыты иитэр эбиттэр. Бу ыт дьиэ ыйа буолара биллибитэ. Билигин ыты иитии саҕаламмытын бастакы даатата буолар.

Булчут ыт

Саха ытын илиҥҥи Сибиир ыта дииллэр. Лаайка боруодаҕа киирэр.

Ыттар боруодаларын үөскэтии кэмигэр саха ыттарын Иркутскай куоракка иппиттэрэ.

Итиннэ илиҥҥи Сибиир ыттарын боруодаларын үөскэтэллэр.

Булчут ыт бастыҥа Чаадайдаах ыт дэнэр. Чаадай диэн Баай Байанай үлэһитэ. Кини ааны арыйар идэлээх.

Булчут ыт бэлиэтэ:

  • Удьуор булчут буолуохтаах
  • Ыт оҕотун кутуругуттан өрө туттахха үчүгэйдик кэдэйэр
  • Кулгааҕа чөрбөҕөр.
  • Балачча улааппыт ыт кэтэҕэ сүгэлээх
  • Таҥалайа харалаах
  • Түөһэ кэтит

Ыт идэлээх буолар:

  • Эсэһит
  • Тайахсыт
  • Киисчит
  • Куобахсыт
  • Кусчут
  • Тииҥньит уо д.а.

Былыр Муома Орто дойдутугар дьадаҥы Сулумах уйбаан диэн киһи бултуу сылдьан утуйа сыттаҕына моойтуруктаах хара ыт кэлэр. Ити ыт үс сыл илдьэ сылдьыбыт. Булт бөҕөнү бултаабыт. Онтон ыта эмискэ сүтэн хаалар. Байанай ытын биэрэ сылдьыбыт эбит.
Көлө ыта

Серошевскай этэринэн, ыт көлөлөөх дьон бастыҥ диир ыттара маннык бэлиэлээх:

  • Бөдөҥ
  • Сабырыттыбыт түүлээх
  • Улахан сүүстээх
  • Улахан баппаҕайдаах
  • Уһун, намылхай кулгаахтаах

Көлө ытын боруодата

Бу ыт бөрөҕө ордук маарынныыр. Үрбэт, ыттар кэмиттэн кэмигэр үөрэнэн улуйар идэлээхтэр. Бу ыттары Арктика ыттара дииллэр:

  • Эскимос ыта
  • Ненец ыта
  • Фин лаайката
  • Ельхунд (Лапландияҕа, тайахсыт ыт)
  • Сибиир ыта

Бу ыттар былыргыттан уруулуулар. Көлө ытын саамай бастыҥа бэриэччит дэнэр. Бэриэччит сүрүн анала маннык:

  • Хамаанданы истэр
  • Сыарҕа быата сөллөн хааллаҕына, ыттары төттөрү эргитэн аҕалар
  • Суолга ханнык эмэ харамай (таба) түбэстэҕинэ, ыттар ону сырыстахтарына, эмискэ туора ыстанан сырсалларын тохтотор
  • Ыттар сылайан бытаараары гыннахтарына, эмискэ үрэр уонна иннин диэки түһүнэр. Атын ыттар кинини батыһаллар.

Ыт сыаҕата

  1. Ылахтардаах баттык мас
  2. Дуоскалар
  3. Аалыктар
  4. Сыҥаах

Хотугу дьон этэринэн кулун тутар ыйтан сыарҕа биир сыҥааҕа сыҕарыйар. Онтон ый ортотуттан ити сыҥаах халыйара мөлүүр. Бу кэмтэн сыарҕа сыҥааҕар ууну кутан тоҥороллор. Ол аата бойдуолаан биэрэллэр. Сыарҕа үчүгэйдик халыйдын диэн.

Сыҥаах — хатыҥ маһынан оҥоһуллар. Сыарҕа сыҥааҕын бастаан итии ууга угаллар. Онтон ый кэринэ тымныы ууга туталлар. Итинник ууну испит сыҥаах халтырыйыгас уонна бөҕө буолар.

Ыты көлүйүү

Ыты хамаандалыыр тыллар

  • Дарах, тарах (Аллайыаха), нах (Аллараа Халыма) — ыт көлөнү хаҥас диэки салайыы
  • Потку (Аллайыаха), тоох (Булуҥ) — ыт көлөнү уҥа диэки салайыы
  • Тоой (Аллараа Халыма), таай (Булун) — ыт көлөнү тохтотор тыл
  • Подлуо (Аллараа Халыма) — ыт көлөнү көнөтүк барара соруйуу

Көлө ытын үлэтэ

Кыһыҥҥы кэмҥэ:

  • Оттор маһы таһыы
  • Булду таһыы
  • Паастары кэрийии
  • Таһаҕаһы тиэйии
  • Дьону тиэйии

Сайыҥҥы кэмҥэ:

  • Тыыны күөлтэн күөлгэ соһуу

Ытынан айан


Ыттар биир нэдиэлэ устата баайаллар. Баайыы диэн айаҥҥа бэлэмнээһин. Бу кэмҥэ көннөрү аһынан аһаталлар. Бастакы кэмҥэ көс аҥаарын кэриҥэ барахтарына, ыттарын аһаталлар. Маны сыатын сыһыарыы диэн ааттыыллар. Кыһыҥҥы кэмҥэ тохтобул аайы ыт аайы иккилии тоҥ балык бэриллэр. Онтон саас ыкка хаппыт балыгы биэрэр ордук. Бастакы кэмҥэ 2-3 күн айаннаан баран ыттарын биир күн сынньаталлар. Онтон ыттар айаҥҥа үөрэннэхтэринэ, нэдиэлэҕэ биир күн сынньаталлар. Үөрэммит ыттар күҥҥэ 150 биэрэстэни барыхтарын сөп. Төннөн иһэн эбэтэр баран иһэн ыты аһатар астара бүттэҕинэ, тиийэр сирдэригэр тиийэ сатаан тохтоло суох бараллар. Тохтоотоххо ыт көһүйэн, хаампат буолан хаалыан сөп. Айаннаан кэлбит ыты тута аһатыллыбат. Икки чаас кэринэ сойуталлар. Ырыган ыттары айан да кэмигэр, кэлэн да баран тута аһаталлар.

Ыт буолуска тиийиитэ

1893 сыллаахха Нансен НьФрамНь диэн суудуната Сибиир (Саха сирин) ыттарын ылар. 1895 сыллаахха ытынан буолуска барар. Буолуска тийэрэ 400 килэмиэтир хаалбытын кэннэ тохтуур. Төннөрүгэр ыттарын сыыйа өлөрөн атын ыттарга аһылык гынар. Кинилэр итинэн буолус тыйыс усулуобуйатыгар ыраах тийиэххэ сөбүн дакаастыыллар. Итинини эскимостуу айан дииллэр. Бу кэнниттэн ытынан буолуска тиийэр буолбуттара.


Харабынай ыт

Серошевскай дьиэ харабыла буолар ыты подгорнай диэн ааттыыр, Худяков дворовай диир. Бу үсэ саха ытыттан тахсар. Көннөрү тэллэх ытыттан арахсар.

Харабынай ыт саамай бастыҥа ымыылаах ыт. Оҕо ымыыта ыт баар буолар. Ити үксүгэр түөрт харахтаах ыт буолар. Оҕолоругар өлүүлээх ыал ыты булан ииттэ сатыыллар.


Тэллэх ыта

Бу ыт саха ытын кытта атын боруодалар булкуспуттара. Үксүн салыбырыы сылдьар кулгаахтаах, кыра ыты тэллэх ыта дииллэр.

Ыты иитии

  • Ыт кыһын төрөөтөҕүнэ, оҕолорун хаарга көмөллөр. Хаартан тахсыбыты ылаллар.
  • Ыт сайын төрөөтөҕүнэ, ыт оҕотун ууга ыыталлар. Харбаан тахсыбыт ыты ылаллар.

Онтон 1960-с сыллартан, ол да инниттэн буолуо, нуучча конуратын үтүктэн ыт дьиэтэ диэни оҥорор буолбутара. Кыһын тымныыга дьиэҕэ туталлар. Онтон сылыйдаҕына таһырдьа таһаараллар.

Ыты бастаан көрүү

  • Ыт оҕотун балачча улаатыар диэри ийэтигэр көрдөрөллөр. Ол гынан баран ыт оҕотун кыратыгар да ылаллар.
  • Ыт кыра оҕотун дьиэҕэ туталлар. Уйа оҥороллор. Сотору-сотору ыйылыыр. Тоҥон уонна аччыктаан ыйылыыр. Тахсан киирэр сирин үөрэтиллэр. Үүтү эмтэриллэр. Күн аайы таһырдьа таһааран чэччитиллэр.

Ыт оҕото улаатыыта

  • Ыт оҕото клааттаҕына, ыйылаабат буолар
  • Этинэн аһатыллар
  • Аатын билэр буолар
  • Дьиэтигэр үөрэтиллэр
  • Күн аайы чэччитиллэр.
  • Хамаандаҕа үөрэтиллэр.

Ыт ааттар

  • Суорук
  • Тыһыҥай
  • Күөттэ
  • Кэрэмэс
  • Көтүппэт
  • Баһырҕас
  • Моойторук
  • Кыыстара
  • Уоллара
  • Үнүгэс
  • Хардас уо д.а.

Ойуун көмөлөһөөччүтэ

Саха ойууннарын сорохторо ыттаах буолаллар. Балары Хардак уонна Бөтөс дииллэр. Ыттаах ойуун ону-маны сүппүтү булар уонна сүрдээх сиэмэх буолар.

99 ыттаах киһи

Былыр тараҕана арыытыгар Хасха диэн киһи олорбут. 99 ыттаах буолара үһү. Бэйэтэ кыанар быһылаах. Оҕонньоттор ону көрө-көрө: «Байара буолуо» дииллэр эбит. Кырдьык улахан баай буолбут.

Ыт киһилии көмүү

Оннооҕор сир аатыгар киирэр. Холобур, ньахсах Уҥуоҕа диэн сир баар. Чурапчы Одьолуунугар Кыпчытыын ойуун Ньахсах диэн ытын көмтөрбүт. Ол сир Ньахсах Уҥуоҕа диэн ааттанар.


Ыкка сыһыан сүрүн быраабылалара

  1. Ыт Айыыһыта Норолуйа Айыыһыттартан саамай кырдьаҕастара буолар
  2. Ыты өлөрбүт киһи киртийэр (ыт оҕотун хаарга көмүү, ыт оҕотун ууга быраҕыы аньыы быһыытынан ааҕыллыбат). Ыты өлөрбүт киһи атыыр сылгыны аттаабат. Үс ыты өлөрбүт киһини өлөбүккэ тэҥнэнэр
  3. Ыт ыһахха киирбэт
  4. Ыт кымыһы, үүтү испэт. Бу үгэс былыр кэһиллибитэ. Ыт оҕотун үүтүнэн аһаталлара. Ыкка бөлөнүйбүт үүтү биэрэллэр. Онон бу үгэс билиҥҥи кэмҥэ хаалбыт үгэһинэн биллэр
  5. Киэһэ ыты аһаппакка утуйар аньыы
  6. Иитиэх ыты кырбыыр аньыы
  7. Ыт Айыыһыты тардар. Киһи оҕолонуон сөп
  8. Ыт көтөр түүтүн, хатырыгы, инчэҕэй тириини тэпсэрэ аньыы. Маннык буоллаҕына, кыыл төрдө тиэрэ хайыһар.
  9. Ыт ымыылаах буолар. Ол аата киһини абааһыттан харыстыыр.
  10. Байанай биир көмөлөһөөччүтэ Чаадай диэн. Кини сыһыннаҕына, ыт булчут буолар.
  11. Ыкка туустаах ас бэриллибэт. Уопсайынан, ыты туспа астаан аһатыллар.
  12. Ыт үөрэхтээх буолуохтаах.

Ыт остуоруйата


Саха былыр сылгылаах, ынахтаах, ыттаах буолар этэ. Ыты булчут, харабынай быһыытынан туһанара. Онон хотугу сахалар ыты көлө гыналлара.

1970 сылтан саҕалаан көлө ыт туһаллыбат буолан барар. Аны бураанынан сылдьар буолаллар. Ыт оҕону тардааччы, баайы-дуолу биэрээччи быһыытынан суолтата сүттэ, ол оннугар ыка таптал хаалла.

Сэбиэскэй кэмҥэ хас да төгүл ыты эһии (өлөрүү) бэлиитикэтэ ыытыллыбыта. Ону нэһилиэнньэ сорунуулахтык утарсыбыта.